आद्ये काले ब्रह्मा सृष्टिं करोति, ततः मरीच्यादयः सन्ततिम् उत्पादयन्ति, सततं प्राणिनः सम्पद्यन्ते। हे द्विजश्रेष्ठ! काले विना ब्रह्मा न सृष्टिं कर्तुं शक्नोति, न च सर्वे प्रजापतयः, नापि सर्वे प्राणीजनाः। यथा सृष्टौ विभागः कथितः, तथा रक्षणेऽपि, हे मैत्रेय, चतुर्विध एव स भगवान् संहारेऽपि दृश्यते। येनापि कस्यचित् सत्त्वसमुत्थितेन सृष्टं भूतं, तत् सर्वं हि हरीनां शरीरम् एव, हे द्विज। यत् किंचिद् स्थावरजङ्गमं विनश्यति, तद् जनार्दनस्य उग्ररूपं संहारात्मकं भवति, हे मैत्रेय। एवं स भगवान् जनार्दनः सर्वस्य जगतः स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च। सृष्ट्यादिकाले गुणकर्मभेदेन त्रिविधमेतत् प्रवर्तते, परं तु तस्य रूपं गुणातीतं महद् अस्ति। तद् विद्या-रूपं, सर्वगतं, स्वयंज्ञं, अनुपमं; तस्यापि चत्वारि रूपाणि परमात्मस्वरूपाणि भवन्ति। श्रीमैत्रेय उवाच— हे मुनिश्रेष्ठ, यथावत् मे ब्रह्मणो रूपचतुष्टयं परमं च पदं व्याख्याय। श्रीपराशर उवाच— हे मैत्रेय, कारणम् उक्तम्, साधनं च सर्वेषां वस्तूनां, प्रयोजनं च यत् स्वार्थे साध्यते। योगिनां मोक्षमिच्छतां साधनानि प्राणायामादीनि, साध्यं तु तद् परमं ब्रह्म, यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति। यत् साधनस्याधारभूतं ज्ञानं योगिनां मोक्षहेतवे, एषा ब्रह्मणोऽभिन्नस्य प्रथमा विभागा, हे मुनिवर। यद् साध्यस्याधारभूतं ज्ञानं, यत् दुःखमोक्षाय योगिना ब्रह्मणि लक्ष्यते, एषा द्वितीया विभागा, हे महर्षे। यत् तु साध्यसाधनयोर्भेदाभावेनैकं ज्ञानं, सा तृतीया विभागा मया निर्दिष्टा। एषां त्रयाणां ज्ञानविशेषः निषेधेन दर्श्यते, यथा आत्मनः स्वरूपं प्रकाशते। स तु निष्क्रियः, अनिर्वचनीयः, केवलव्यापकः, अनुपमः, आत्मबोध्यः, केवलसत्तास्वरूपः। शान्तः, अभयः, शुद्धः, दुर्निरीक्ष्यः, अनपेक्षः, विष्णोः ज्ञानमयम् एतद् ब्रह्म संज्ञं। तत्र ज्ञानोपशमेन योगिनः संहृत्य प्रविशन्ति, संसारस्पृहा त्यक्त्वा बीजशून्यं समाधिं गच्छन्ति, हे द्विज। एवं परमं पदं विष्णोः, शुद्धं, नित्यम्, सर्वगतं, अक्षरं, सर्वनिवृत्तमपि। तद् परमं ब्रह्म, यद् योगी प्राप्य न निवर्तते, पापक्षये, क्लेशक्षये, विशुद्धौ च सम्प्राप्तम्। तस्य ब्रह्मणो द्वे रूपे—साकारं च निराकारं च; तौ क्षराक्षरौ सर्वेषु भूतेषु स्थितौ। अक्षरं तु तद् परमं ब्रह्म, क्षरं तु इदं विश्वं; यथा वह्नेरंशवः एकदेशस्थस्य व्याप्यन्ते, तथा एष विश्वशक्तिः परमब्रह्मणः। तत्रापि सन्निकर्षदूरत्वात् बहुलाघुत्वभेदः विद्यते, यथा अंशुषु भेदः, तथा शक्तिविशेषोऽयं, हे मैत्रेय। ब्रह्मा, विष्णु, शिवः, हे ब्रह्मन्, ब्रह्मणः मुख्यशक्तयः; तस्माद् देवाः, तस्मात् दक्षिणादयः अपि, हे मैत्रेय। ततः मनुष्याः, पशवः, मृगाः, खगाः, सर्पाः, तद्वत् औषधिवृक्षलतादयः, सर्वेऽल्पतराल्पतराः जाताः। एषा चाक्षरा नित्यवस्तु महर्षिभिः पालिता, नानारूपेण जायते च विनश्यति च। विष्णुः सर्वशक्तिसंपन्नः परमब्रह्मणः रूपं, तस्य साकारं योगिनः साधनारम्भे ध्यायन्ति। स एव महायोगः ससाधनः बीजयुक्तः, यत्र मनः सम्यगवस्थितं शमितं च स्यात्, तत्रैव साक्षात्कारः। स एव परमः, ब्रह्मशक्त्युत्तरो रूपः, साकारब्रह्म, हे भाग्यवत्, हरिः ब्रह्मणः सारभूतः। तस्मिन्नेवेदं विश्वं प्रविष्टं प्रतिप्रविष्टं, स एव विश्वं विश्वस्य अन्तर्यामि, स एव सर्वम्। विष्णुः भगवान् क्षराक्षरात्मकः सर्वं धारयति, अव्यक्तपुरुषरूपेण, भूषणायुधरूपेण च। श्रीमैत्रेय उवाच— भगवतः विष्णोः भूषणायुधात्मना स्थितस्य सर्वस्य जगतः धारकत्वं मे व्याख्यातुमर्हसि। श्रीपराशर उवाच— अनन्तशक्तिमन्तं विष्णुं प्रपन्नोऽहं, यथावद् मम वसिष्ठेन प्रोक्तं तद् कथयामि, हे भाग्यवत्। स भगवान् हरिः कौस्तुभमणिरूपेण, असंस्पृष्टः, निर्गुणः, शुद्धः, अस्य जगतः आत्मानं बिभर्ति। प्रधानबुद्धिरपि माधवस्य गदायाः रूपे स्थितं, श्रीवत्सलक्ष्ययुक्तं, अनन्तेन धार्यते। भगवान् तु तत्त्वानि, इन्द्रियाणि, द्विविधं अहंकारं, शङ्खरूपेण, शार्ङ्गरूपेण च बिभर्ति। मनश्च, यद् अनिलगतिसदृशं चपलतरं, चक्ररूपेण विष्णोः करे स्थितम् अस्ति। वैजयन्तीमाला, या पञ्चरूपा, गदाधरस्य धारिता, सा प्राणिकारणसमूहः, सा एव भूतमाला, हे द्विज। सर्वेन्द्रियाणि, ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियात्मकानि, शररूपेण, जनार्दनः सर्वाण्येव बिभर्ति। या च निर्मला खड्गः, अच्युतस्य धारिता, सा एव ज्ञानस्वरूपा, अविद्यासंवरणे स्थितम्। एवं श्रीविष्णोः भूषणायुधात्मना जगद्धारणं, तस्य सृष्टिस्थितिसंहारात्मकं स्वरूपं च, मैत्रेयाय पराशरेण सम्यग् उपदिष्टम्।