भगवतः तृतीयं भागं कालः, चतुर्थं सर्वभूतानि इत्येवं सृष्टौ सः चतुर्धा विराजते, रजोगुणप्रधानः सन्। तत्र एकेन भागेन विष्णुः स्थितिं करोति, अन्येन मन्वादिरूपं धारयति, अन्येन कालरूपः भवति। चतुर्थेन भागेन सः सर्वभूतेषु स्थित्वा तेषां धारकः भवति, सत्त्वगुणाश्रयः, जगतां परमपुरुषः इति पुरुषोत्तमः। प्रलयकाले तु तमोगुणकर्माश्रितः अजः प्रभुः एकेन भागेन रुद्रत्वं प्राप्नोति। अन्येन भागेन अग्निर्यमादिरूपेण विराजते, अन्यः कालरूपः, अन्यः सर्वभूतानि। एवं संहारकाले, हे ब्रह्मन्, परमात्मनः चतुर्धा विभागः सर्वदा प्रवर्तते इति कथ्यते। ब्रह्मा, दक्षादयः, कालः, सर्वभूतानि—एते हि हरिणः शक्तयः, जगत्सृष्टेः कारणानि सन्ति। विष्णुः, मन्वादयः, कालः, सर्वभूतानि—एते विष्णोः शक्तयः, जगतः स्थितेः कारणानि। रुद्रः, कालमृत्य्वादयः, सर्वभूतानि—एषा चतुर्धा जनार्दनस्य संहाराय शक्तिः। जगत्क्रमे आदौ मध्ये च प्रलयपर्यन्तं, हे द्विज, सृष्टिः कर्त्रा मरीच्यादिभिः सह च भूतैः अपि क्रियते। आदौ ब्रह्मा सृष्टिं करोति, ततो मरीच्यादयः सन्ततिं जनयन्ति, भूतानि प्रतिक्षणं जायन्ते। कालरहितः, हे द्विज, ब्रह्मा सृष्टिं कर्तुं न शक्नोति, न च प्रजापतयः, न च सर्वाणि भूतानि। एवमेव, हे मैत्रेय, चतुर्धा विभागः स्थितौ अपि उपदिश्यते, तथा संहारेऽपि तस्य देवस्य। यद् यत् सत्त्वसंभूतैः भूतैः सृज्यते, तत् सर्वं हरिणः शरीरं स्यात्। यत् यत् स्थावरजङ्गमं भूतं विनश्यति, हे मैत्रेय, तद् जनार्दनस्य उग्रं रूपं। एवं सः जनार्दनः कर्ता, धारकः, लयकर्ता च जगतः सर्वस्य। सृष्टिस्थितिलयकालेषु गुणकर्मानुसारं त्रिधा प्रवर्तते, परं तु तस्य स्थितिः निर्गुणा, महती च। तत् च ज्ञानमयम्, सर्वगतं, स्वसंवित्, अतुलम्; तस्य अपि चतुर्धा रूपाणि, यानि परात्मनः स्वरूपाणि। श्रीमैत्रेयः उवाच—हे महर्षे, तस्य ब्रह्मरूपस्य चतुर्विधं स्वरूपं यथावत् ब्रूहि, यच्च परं पदं इति। श्रीपराशर उवाच—हे मैत्रेय, कारणं तथा साधनं सर्वेषां, च यत् प्राप्यं स्वार्थसाधनं उक्तम्। योगिनां मोक्षकामिनां साधनानि प्राणायामादीनि, प्राप्यं तु परं ब्रह्म, यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति। यत् मोक्षोपायस्य ज्ञानं, तत् ब्रह्मरूपस्य प्रथमं भेदम्, हे महर्षे। यत् प्राप्यस्य ज्ञानं, यत् ब्रह्म योगिना दुःखनिवृत्त्यै गम्यते, तद् द्वितीयं स्वरूपम्, हे महर्षे। साध्यसाधनयोः अभेदे यदद्वैतज्ञानं, तत् तृतीयं भागं मया उक्तम्। एतेषां त्रयाणां ज्ञानानां विशेषः, हे महर्षे, तद्व्यावृत्त्या दर्श्यते, यथा आत्मनः स्वरूपं प्रकाशते। सः निष्क्रियः, अनिर्वचनीयः, व्यापकमात्रस्वरूपः, अतुलः, आत्मदर्शनविषयः, सतत्त्वलक्षणः। सः शान्तः, अभयः, विशुद्धः, दुर्ग्राह्यः, अनाश्रितः; एष विष्णोः ज्ञानमयं ब्रह्म कथ्यते। तत्र ज्ञाननिवृत्त्या योगिनः लयं यान्ति; संसारग्रहं परित्यज्य, बीजहीनं समाधिं प्राप्नुवन्ति, हे द्विज। एवं परं पदं विष्णोः शुद्धं, नित्यम्, सर्वगतं, अव्ययम्, सर्वनिवर्त्यं च। तत् परं ब्रह्म, यत् योगी प्राप्य न पुनरावर्तते, तद् पापक्षयात्, क्लेशक्षयात्, विशुद्धेः सम्यक् लभ्यते। तस्य ब्रह्मणः द्वे रूपे—साकारं च निराकारं च; एते क्षराक्षराभिधे, सर्वभूतेषु स्थिते। अक्षरं परं ब्रह्म, क्षरं तु इदं विश्वं; यथा वह्नेरंशवः एकत्र स्थितस्य अपि सर्वत्र प्रसृताः, एवं विश्वं परब्रह्मणः शक्तिः। तत्रापि, समीपदूरत्वात्, बहुलत्वाल्पत्वभेदः अस्ति; एवं शक्तेः भेदः, हे मैत्रेय, यथा अंशुषु। ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः, हे ब्रह्मन्, ब्रह्मणः मुख्याः शक्तयः; ताभ्यः देवाः, ताभ्यः च क्षुद्राः दक्षादयः, हे मैत्रेय। ततः मनुष्याः, पशवः, मृगाः, पक्षिणः, सर्पाः, तथा वनस्पत्यादयः, लघुतराः लघुतमाः च जाताः। एषा अक्षरा नित्यवस्तु, महर्षिभिः रक्षिता, विविधरूपेण जायते, विनश्यति च। विष्णुः, सर्वशक्तिसम्पन्नः, ब्रह्मणः परं रूपं; तद्रूपं योगिनः साधनादौ ध्यायन्ति। सः महायोगः ससाधनः, बीजस्थितः, यत्र, हे महर्षे, चित्तं अविक्षिप्तं यथायोग्यं च, तत्र साक्षात्कारः भवति। सः परः, ब्रह्मणः परमशक्तिपर्यन्तः; साकारब्रह्म, हे भाग्यवन्, हरिः सर्वब्रह्मस्वरूपः। तस्मिन्नेव इदं सर्वं विश्वं प्रविष्टं प्रविष्टवत्, हे महर्षे; तस्मात् सः अस्मिन्विश्वे विश्वं, सः एव सर्वं जगत्।