एतेषां प्रभावैः सप्तद्वीपपुरमण्डिता सर्वा पृथिवी यथाधर्मं स्वस्वदेशेऽपि अद्यापि रक्ष्यते। सर्वे च एते राजानः, अन्ये चापि, हे मुने, लोकपालनाय महात्मनः विष्णोः अंशावताराः सन्ति। ये भूता भविष्यन्ति वर्तमानाः च, सर्वे प्रजापतयः द्विजश्रेष्ठ, सर्वे एव विष्णोः सर्वभूताधिपतेः अंशाः सन्ति। ये देवेशाः, तथैव दैत्येशाः, दानवेशाः, मांसभक्ष्याधिपाः च, पशुपतयः, पक्षिपतयः, मनुष्याधिपाः, सर्पेशाः, नागेश्वराः, वृक्षेशाः, पर्वतेशाः, ग्रहेशाः—ये भूतपूर्वाः, वर्तमानाः, भविष्यन्ति च—सर्वे विष्णोः अंशजाः, सर्वभूताधिपतेः सन्ति। ऋषे, हरेः विना अन्यः कश्चन अपि एतद्व्यवस्थां जगतः धारयितुं न समर्थः। स एव सनातनः भगवान् जगतः आदौ सृष्टिं करोति, स्थितौ स्थितिं रक्षति, अन्ते च संहरति, रजःसत्त्वाद्यात्मना रूपाणि गृहीत्वा। सृष्टौ चतुर्धा भवति, स्थितौ चतुर्विधः तिष्ठति, संहारे चतुर्भिः रूपैः जनार्दनः संहरति। एकेन अंशेन अव्यक्तरूपः ब्रह्मा भवति; अन्यैः अंशैः मरीचिसंयुक्ताः प्रजापतयः उत्पद्यन्ते। तृतीयः कालः तस्य अंशः, सर्वभूतानि च चतुर्थः; एवं सृष्टौ चतुर्धा रजोगुणप्रधानः सन् स्थितः। एकेन अंशेन विष्णुः स्थितिं करोति; अन्येन मन्वादिरूपं गृहीत्वा तिष्ठति; अन्येन कालरूपः भवति। अन्येन अंशेन सर्वेषु भूतेषु स्थित्वा तेषां स्थितिं धारयति, पुरुषोत्तमरूपेण, सत्त्वगुणाश्रयः। प्रलयकाले तमोगुणक्रियाश्रयं गृहीत्वा अजः प्रभुः एकेन अंशेन रुद्रः भवति। अन्येन अंशेन अग्निर्यमादिरूपेण तिष्ठति; अन्यः कालरूपः, अन्यः सर्वभूतात्मकः। एवं संहारे चतुर्धा विभागः परमात्मनः सर्वदा प्रवर्तते, ब्रह्मन्। ब्रह्मा, दक्षादयः, कालः, सर्वभूतानि—एते सर्वे हरेः शक्तयः, जगत्सृष्टेः कारणानि। विष्णुः, मनवः, कालः, सर्वभूतानि—एते विष्णोः शक्तयः, जगत्स्थितेः कारणानि। रुद्रः, कालमृत्य्वादयः, सर्वभूतानि—एते जनार्दनस्य चतुर्धाः संहारशक्तयः। सृष्ट्यादौ, मध्ये, प्रलयपर्यन्तं च, द्विज, सृष्टिः कर्त्रा ब्रह्मणा मरीच्यादिभिः सह, भूतेभ्यः च क्रियते। आदौ ब्रह्मा सृष्टिं करोति; ततः मरीच्यादयः प्रजाः उत्पादयन्ति; सर्वे च भूतानि क्षणे क्षणे जायन्ते। कालविना, द्विज, न ब्रह्मा सृष्टिं कर्तुं शक्नोति, न प्रजापतयः, न च सर्वे भूतानि। एवमेव स्थितौ अपि चतुर्विधः विभागः उपदिष्टः, संहारे अपि, मैत्रेय, स एव विभागः तस्य देवस्य। यत् किंचिद् सत्त्वसम्भूतं किञ्चित् सृष्टं भवति, द्विज, तत् सर्वं हरेः एव शरीरम्। यद् यच्चलाचलभूतं नश्यति, मैत्रेय, तद् जनार्दनस्य उग्रं रूपं संहारकं। एवं स भगवान् जनार्दनः स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च जगतः। सृष्टौ, स्थितौ, संहारे च त्रिविधं प्रवर्तते गुणकर्मणा; परं तु तस्य स्वरूपं निर्गुणं, महद्। तत् विज्ञानमयं, सर्वगतं, स्वयंज्ञं, अनुपमं; तस्य अपि चतुर्धा रूपाणि, तानि परमात्मनः स्वरूपाणि। मैत्रेय उवाच—भगवन्, यद् ब्रह्मरूपं चतुर्धा, तस्य स्वरूपं च परं पदं यथावत् मे वक्तुमर्हसि। पराशर उवाच—मैत्रेय, कारणं, साधनं, प्रयोजनं च सर्वेषां वस्तूनां पूर्वं निरूपितम्। योगिनां मोक्षकामिनां साधनानि प्राणायामादीनि; प्रयोजनं तु परं ब्रह्म, यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति। मुक्तिसाधनस्य ज्ञानं योगिनां येन उपस्थितम्—एषा ब्रह्मरूपस्य प्रथमा भेदः, महर्षे। प्रयोजनस्य ज्ञानं—यद् दुःखमोक्षाय योगिना ब्रह्म लक्ष्यते—एष द्वितीयः विभागः, महर्षे। साध्यसाधनयोः अभेदकं ज्ञानं तृतीयं विभागं प्रोक्तम्। एतेषां त्रयाणां ज्ञानानां विशेषः, महर्षे, निषेधेन दर्श्यते, यथा आत्मस्वरूपस्य प्रकाशनम्। तद् अकर्मकं, अनिर्वचनीयम्, व्यापकं केवलम्, अनुपमम्, आत्मदर्श्यं, सत्स्वरूपकम्। शान्तम्, अभयम्, शुद्धम्, दुर्ग्राह्यम्, अनाश्रितम्; एतद् विष्णोः विज्ञानमयं ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्। तत्र ज्ञाननिवृत्त्या योगिनः लयं यान्ति; संसारवृत्तिं परित्यज्य बीजहीनं समाधिं प्राप्नुवन्ति, द्विज। एवं परं पदं विष्णोः शुद्धं, नित्यं, व्यापकं, अक्षयं, सर्वत्याज्यवर्जितं च। तत् परं ब्रह्म, यं योगी प्राप्य न निवर्तते, स एव लभ्यते यदा सर्वपापक्षयः, क्लेशक्षयः, शुद्धिः च सम्पूर्णा भवति।