सर्वस्य सृष्ट्यादिकर्ता ब्रह्मा, प्रजापतिः, जगतः व्यवस्थापनाय विविधान् अधिपतीन् नियुक्तवान्। सः धर्मराजं यमं पितॄणां अधिपतित्वे अभिषिच्य, गजेषु ऐरावतं अधिपतिं दत्त्वा, गर्जन्तः सिंहाः स्वस्य अधिपतिं लेभिरे। पक्षिणां अधिपतित्वे गरुडं, देवेषु वासवम्, अश्वेषु उच्चैःश्रवसम्, गोषु वृषभं अधिपतिं ब्रह्मा दत्तवान्। सर्वेषु पशुषु सिंहः अधिपतिः नियुक्तः; शेषः च अक्षयः नागानां स्वामी कृतः। स्थावराणां हिमालयः राजा नियुक्तः; कपिलः ऋषीणां मध्ये श्रेष्ठः; व्याघ्रः दंष्ट्रिणां नखिनां च राजा अभवत्। वृक्षेषु प्लक्षः अधिपतित्वे अभिषिक्तः; एवं ब्रह्मा अन्येषु अपि जातिषु श्रेष्ठान् अधिपतीन् नियुक्तवान्। एवं ब्रह्मा सर्वेषां राज्यानि विभाग्य, दिशां रक्षिणः नियोज्य, सर्वत्र अधिपतीन् स्थापयामास। पूर्वदिशि प्रजापतेः वैराजस्य पुत्रः सुधन्वान् अधिपतित्वे नियुक्तः; दक्षिणदिशि कर्दमस्य पुत्रः शङ्खपदः राजा अभवत्; पश्चिमदिशि राजसस्य पुत्रः केतुमान् महात्मा नियुक्तः; उत्तरदिशि प्रजापतेः पर्जन्यस्य पुत्रः हिरण्यरोमाः दुर्जयः राजा अभवत्। एतेषां अधिपतीनां द्वारा सप्तद्वीपयुक्तं भूमण्डलं नगरेषु च धर्मेन रक्षितम् अस्ति, प्रत्येकं स्वस्य प्रदेशे। एते सर्वे राजानः, अन्ये च, हे श्रेष्ठ ऋषे, विष्णोः महात्मनः विश्वरक्षणे अवताराः सन्ति। ये भूतपूर्वाः, भविष्यन्तः, वर्तमानाः च सर्वे प्रजापतयः, द्विजश्रेष्ठ, विष्णोः अंशाः एव। देवाधिपतयः, दैत्याधिपतयः, दानवाधिपतयः, मांसभक्षाधिपतयः, पशुपतयः, पक्षिपतयः, मानवाधिपतयः, नागाधिपतयः, वृक्षाधिपतयः, पर्वताधिपतयः, ग्रहाधिपतयः—भूतपूर्वाः, वर्तमानाः, भविष्यन्तः च—सर्वे विष्णोः अंशात् जाताः सन्ति, सः सर्वभूताधिपतिः। हे विद्वन्, हरिं विना अन्यः कश्चन जगतः स्थित्यर्थं शक्तिमान् नास्ति। सः अनादिः जगतः आदौ सृष्टिं करोति, स्थितौ रक्षति, अन्ते संहारं करोति, राजसः, सात्त्विकः, तामसः रूपेषु स्थित्वा। सृष्टौ चतुर्विधः, स्थितौ चतुर्विधः, संहारे चतुर्विधः जनार्दनः विभज्य तिष्ठति। एकेन अंशेन ब्रह्मा अभवत्, अव्यक्तरूपधारी; अन्यैरंशैः प्रजापतयः, मारीचिसंयुक्ताः, उत्पन्नाः। तृतीयः अंशः कालः; चतुर्थः सर्वभूतानि; एवं सृष्टौ चतुर्विधः, राजोगुणप्रकाशः। स्थितौ विष्णुः एकेन अंशेन रक्षति; अन्येन मनवः च; अन्येन कालः; अन्येन सर्वभूतानि, सात्त्वगुणनिष्ठः, जगतः परमात्मा। संहारे तामसगुणसम्भवेन, अजो भगवान् एकेन अंशेन रुद्रः अभवत्; अन्येन अग्निः, यमः च; अन्येन कालरूपः; अन्येन सर्वभूतानि। एवं संहारे चतुर्विधः विभागः सर्वदा अस्ति। ब्रह्मा, दक्षः, कालः, सर्वभूतानि—एते हरिप्रभावाः, जगतः सृष्टिकारणम्। विष्णुः, मनवः, कालः, सर्वभूतानि—एते विष्णोः शक्तयः, जगतः स्थितिकारणम्। रुद्रः, कालः, मृत्युः, सर्वभूतानि—एते जनार्दनस्य चतुर्विधः संहारशक्तयः। जगतः आदौ, मध्ये, संहारपर्यन्तं, ब्रह्मा, मारीच्यादिभिः सह, भूतैः च सृष्टिं करोति। आदौ ब्रह्मा सृजति; ततः मारीच्यादयः प्रजाः जनयन्ति; सर्वे भूतानि प्रत्येकं क्षणे जन्म यान्ति। कालं विना, द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्मा सृष्टिं कर्तुं न शक्नोति, न प्रजापतयः, न सर्वे भूतानि। एवं स्थितौ अपि चतुर्विधः विभागः प्रदर्शितः; संहारे अपि, हे मैत्रेय, देवस्य चतुर्विधः विभागः अस्ति। ये गुणोत्पन्नाः भूताः, येन किञ्चित् सृज्यते, तत् सर्वं हरिं शरीरम् इति सत्यम्। यत् किञ्चन स्थावरजङ्गमं विनश्यति, हे मैत्रेय, तत् जनार्दनस्य उग्रसंहाररूपम्। एवं जनार्दनः सर्वस्य जगतः सृष्टिकर्ता, रक्षकः, संहारकर्ता च। सृष्टौ, स्थितौ, संहारे च गुणानां प्रवृत्त्या त्रिविधं प्रवर्तते; परं तु तद् गुणातीतं, महत्तत्त्वम्। तत् ज्ञानमयम्, सर्वव्यापि, स्वसंवित्, अनुपमम्; तस्य अपि चतुर्विधः स्वरूपः, यः परमात्मनः स्वभावः। श्रीमैत्रेयः उवाच—हे ऋषे, ब्रह्मरूपस्य चतुर्विधं स्वरूपं यथावत्, परं पदं च, मे कथय। श्रीपराशरः उवाच—मैत्रेय, कारणं, साधनं, साध्यं च सर्वेषु वस्तुषु यथावत् वर्णितम्।