सन्तः परमसुखसम्पन्नाः परमप्रहर्षपूर्णाश्च, अव्याहताः स्वान्तर्बहिश्च, अन्तर्बहिश्च प्रकाशवन्तः, ते ऊर्ध्वगत्युत्पन्ना इति कीर्त्यन्ते। आत्मन्येव तृप्ताः सन्तः, एषा तृतीय्या सृष्टिः देवसृष्टिरिति प्रसिद्धा। यदा सा सृष्टिः पूर्णा, तदा ब्रह्मा परमं हर्षं प्राप्नोत्। ततः स ब्रह्मा अन्यां, श्रेयसीं, कार्यसिद्ध्यै प्रवृत्तां सृष्टिं चिन्तयामास, पूर्व्याः सृष्टयः, महताद्याः, असिद्धार्थाः इति ज्ञात्वा। एवं तु तेन सत्यसंकल्पेन ध्यात्वा, अव्यक्तात् अधोवाहिनी कार्यसृष्टिः उत्पन्ना। तस्यां, ये ऊर्ध्वगत्याः पराङ्मुखाः, तेषां वाचो धाराः स्वकीया अभवन्; ते च प्रकाशसम्पन्नाः सन्तः, तमसा रजसा च पीडिताः। अतः ते दुःखपूर्णाः, पुनः पुनः कर्मसु प्रवृत्ताः; मनुष्याः, बहिःस्वाभ्यन्तरप्रकाशवन्तः, सततं प्रयत्नशीलाः दृश्यन्ते। एवं, महर्षे, षड्विधाः सृष्टयः अत्र निरूपिताः; तत्र प्रथमं महत्सृष्टिः, या ब्रह्मणः स्वकीयाः, इति प्रसिद्धा। द्वितीया तन्मात्रसृष्टिः स्मृता; तृतीया वैकारिकी सृष्टिः इन्द्रियसृष्टिरिति गायते। एवं बुद्धिपूर्विका प्रकृतिसृष्टिः जायते; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः, स्थावराः मुख्यत्वेन परिगण्यन्ते। तिर्यक्स्रोतसं सृष्टिः पशुसृष्टिरिति कथ्यते; तासु परा, षष्ठी, ऊर्ध्वस्रोतसं, देवसृष्टिरिति स्मृता। ततः, अधःस्रोतसं सृष्टिः सप्तमी, सा मानुषी सृष्टिः। अष्टमी दैवी सृष्टिः, या सत्त्विक-तामसी च; एता पंच सृष्टयः वैकारिक्यः, अपरास्तिस्रोः प्रकृत्याः। नवमी कौमारी सृष्टिः, या स्वभाविकी च वैकारिकी च; एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः सम्यक् प्रकाशिताः। स्वभाविक्यः च वैकारिक्यः च सृष्टयः जगतः कारणानि; हे जगन्नाथ, किं पुनः श्रोतुमिच्छसि? श्रीमैत्रेय उवाच— भगवन्, त्वया संक्षेपेण देवसृष्ट्यादिकं वर्णितम्; विस्तरेण श्रुतुमिच्छामि, हे विप्रश्रेष्ठ, त्वत्तः। श्रीपराशर उवाच— ये पूर्वकर्मवशात् निर्मिताः, साधुभिः स्तूयमानाः, तैः कीर्तिपाशबद्धाः एव प्रलये लीयन्ते। स्थावरादिदेवाद्यः चतुष्टयं, ब्रह्मा च स्वयम्, सृष्ट्यर्थं मनसा एव समुत्पन्नाः। स ब्रह्मा, देवदानवपितृमानुष्यरूपं चतुष्टयं सृष्टुमिच्छन्, आत्मानं तद्भावैः संयोजयामास। स्वात्मन्येव संयोगे सति, तमसः प्रमाणं वर्धितम्; तदा ब्रह्मणः अधरात् प्रथमं दानवाः सृष्टाः। तां तमोमयीं तनुं सः त्यक्तवान्; सा तनुः रात्रिरिति प्रसिद्धा। ततः सः अन्यां तनुं धारयन्, सृष्टुमिच्छन्, हर्षं प्राप; तस्मात् ब्रह्मणः मुखात् सत्त्वप्रधानाः देवा उत्पन्नाः। तां तनुं सः त्यक्तवान्, सा सत्त्वप्रधानत्वात् दिवा जाता; एवं रात्रौ दानवाः बलवन्तः, दिवा देवाः। अन्यां तु सत्त्वमयीं तनुं पितृरूपेण धारयामास; तस्मात् पितरः सृजिताः। तां तनुं सृष्ट्वा सः त्यक्तवान्; सा तनुः सन्ध्या अभवत्, या दिवानिशोः मध्ये स्थितिः। ततः रजःसम्पन्नां तनुं धारयामास; तस्मात् तीव्रराजसः मनुष्याः जाताः। तां तनुं अपि सः शीघ्रं त्यक्तवान्; सा तनुः ज्योत्स्ना अभवत्, या प्रातःसन्ध्या इति कथ्यते। ज्योत्स्नायाम् आगच्छन्त्यां, मनुष्याः पितरश्च, सन्ध्याकाले सन्ति। एवं ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवा, सन्ध्या—एतानि चत्वारि ब्रह्मणः शरीराणि, गुणत्रयसम्बद्धानि। पुनः, सः अन्यां रजःमयीं तनुं धारयामास; तस्मात् क्षुधा उत्पन्ना, तस्मात् तृष्णा। तदा क्षुधातृष्णया तमसि सः विकृतवपुषः, श्मश्रुणा युक्तान् प्रजाः सृष्टवान्, ये भगवतः अभिमुखं धावन्ति। ये 'मा कुरुत', 'रक्ष्यतामेषः' इति वदन्तः, राक्षसाः अभवन्; अन्ये 'अदाम' इति वदन्तः, यक्षाः अभवन्। तान् दृष्ट्वा अप्रियं मन्यमानः, ब्रह्मणः केशाः अपतन्; तस्मात् पतितकेशेभ्यः पुनः शिरांसि उत्पन्नानि। तस्मात् सर्पाः अभवन्, पतितत्वात् 'पतिता' इति कथ्यन्ते; ततः क्रुद्धः, ताम्रवर्णान्, मांसभक्षान् घोरान् प्रजाः सृष्टवान्। ध्यानसमये, ब्रह्मणः शरीरात् गन्धर्वाः उत्पन्नाः; ते गन्धर्वाः वाक्पानाः अभवन्। तान् सृष्ट्वा, भगवतः प्रेरणया, स्वेच्छया अन्यान् पक्षिणः अपि सृष्टवान्। वक्षसः पक्षिणः, मुखात् बलिनः, उदरात् पशून्, पार्श्वयोः अन्याः प्रजाः सृष्टवान्। पादयोः अश्वान्, हस्तिनः, गर्दभान्, गवयान्, मृगान्, उष्ट्रान्, खरोष्ट्रान्, वामनान्, अन्यांश्च जातिविशेषान् सृजति स्म। केशेभ्यः फलमूलवन्तः ओषधयः उत्पन्नाः; त्रेतायुगस्य आदौ, कल्पारम्भे, ब्रह्मणा ओषधयः सृष्टाः, यज्ञाय सम्यक् विनियुक्ताः। गवां जातः पुरुषः, मेषः, अश्वाः, गर्दभाः—एते गृह्याः पशवः; शृणु तु वन्यपशून्। मांसभक्षिणः, पादद्वयी, हस्तिनः, कपयः, पक्षिणः पञ्चमः, जलचराः षष्ठः, उरगाः सप्तमः इति। एवं श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे अंशे पञ्चमे अध्याये सृष्ट्युत्पत्तिक्रमः पुण्यकथायाम् निरूपितः।