ततस्तस्याज्ञया दैत्या महाशस्त्रधारिणः सहस्रशः समुत्थाय तं विनाशयितुमुद्यताः। तदा विष्णुः स्वयं तेषां मध्ये स्थित्वा, ‘‘युष्माकं शस्त्रेषु च युष्मासु च स्थितोऽहं, एष सत्यवचनात्, मम शस्त्राणि न स्पृशेयुः’’ इति दैत्यान् उवाच। ततो दैत्यैः शतशः शस्त्रवृष्टिभिः ताड्यमानः स विष्णुः किंचित् न व्यथां प्राप, पुनः पुनः तद्वपुः तदीयं नूतनं बभूव। ततः स पुनरुवाच— ‘‘मूढ, रिपुसैन्येभ्यः निवर्तस्व; अहं त्वां अभयं ददामि, बुद्धिमान् भव, मोहं मा कुरु।’’ स च प्रत्यवदत्— ‘‘यदा सर्वभीतिहरः मम चित्ते तिष्ठति, तदा कुतः भीः? तं स्मृत्वा जन्मजरामरणाद्यभीतानि सर्वाणि नश्यन्ति।’’ ततो दैत्याधिपः सर्पान् सम्बोध्य आज्ञापयत्— ‘‘हे सर्पाः! अयं पापात्मा दुष्टचेताः; तं त्वरितं विषाग्निना दह्यताम्।’’ तस्याज्ञया कुहकः तक्षकः अन्धकश्च महाविषेण तं सर्वतो दशन्ति स्म। तथापि कृष्णः, स्मरणानन्देन मग्नचित्तः, तैः महाभोगिभिः दष्टोऽपि, स्वदेहं न वेद, आनन्दे एव स्थितः। सर्पदंष्ट्राः भग्नाः, फणेषु रत्नानि विदीर्णानि, हृदयं दग्धं, कम्पिताः ते, किन्तु तस्य त्वचः किंचिदपि न भग्नम्। तदा दैत्याधिपः अन्यं उपायं चिन्तयित्वा, दिशां पालान् आह्वयत्— ‘‘हे दिशां पालाः! हे महादन्तिनः! अस्माकं रिपुविनाशकं एनं तुष्टाग्निवत् दग्ध्वा हन्त।’’ ततः गिरिशृङ्गसमानैः तैः दिशां पालैः स बालकः भूमौ निपातितः, दन्तैः छिद्रितः। स गोविन्दं स्मरन्, सहस्रशः गजदन्ताः तस्य वक्षसि भग्नाः। तदा स पितरं प्रति उवाच— ‘‘गजदन्ताः वज्रसमा अपि भग्नाः; एष मम न बलम्, किंतु जनार्दनस्मरणशक्तिः, या महाप्रतिविध्वंसिनी पापहरिणी च।’’ अनन्तरं दैत्याधिपः आज्ञापयत्— ‘‘अग्निं प्रज्वालयन्तु, असुराः! दिशां पालाः निवर्तन्तु; वातः अग्निं प्रज्वालयतु, एष पापात्मा दैत्याधिपपुत्रः महाकाष्ठैः आवृतः दह्यताम्।’’ तदा दानवाः तद्वचनात् तं अग्निना ददाहुः। स तदा पितरं प्रति उवाच— ‘‘पितः, वायुसंवर्धितोऽपि अयं अग्निः मां न दहति; अहं सर्वत्र पद्मवनानि पश्यामि, दिशः शीतलाः सन्ति।’’ ततः भृगुपुत्राः महात्मानः ऋत्विजः स्तुतिपूर्वकं दैत्याधिपतिं ऊचुः— ‘‘राजन्, पुत्रे क्रोधं न कुर्याः; तव क्रोधः देवगणेषु फलप्रदः स्यात्।’’ ‘‘एवं ते तव पुत्रस्य दण्डकर्तारः भविष्यन्ति। बाल्यं सर्वदोषालयम्; बालकेऽतिवेगेन कोपः न युक्तः। यदि अस्माकं वचनेन एष हरिसंनिधिं न त्यजति, तर्हि मायाविधिना तस्य मरणं करिष्यामः।’’ ऋत्विजः प्रेरिताः, दैत्यराजः पुत्रं वह्निसभात् निष्कासयामास। स च बालकः, आचार्यगृहे वसन्, अन्येषां दैत्यबालकान् अपि, आचार्योपदेशेऽपि, पुनः पुनः उपदिशन् तस्थौ— ‘‘मम परं शिक्षणं शृणुत, हे दैत्यपुत्राः; लोभाद्यर्थोऽत्र नास्ति। जन्म बाल्यं च, ततो यौवनमुपैति प्राणी; ततः प्रतिदिनं वार्धक्यं बाधते। ततो मृत्युः सम्प्राप्तः दृश्यते, यथा यूयं पश्यथ, तथा वयम् अपि। मृतस्य पुनर्जन्म निश्चितम्; अन्यथा नास्ति। यथा गर्भवासादि, तदन्तं पुनर्जन्मपर्यन्तं, सर्वं दुःखमेव। क्षुधातृष्णायाः शमनं, शीतादिप्रशमनं वा, बालैः सुखमित्यभिमन्यते; वस्तुतः तदपि दुःखमेव। येषां शरीराणि जडानि, ये प्रवृत्त्या सुखमिच्छन्ति, येषां ज्ञानं मोहावरणेन छन्नम्—तत्र ताडनमपि सुखवत् इव। किं शरीरं कफाद्यघनं? किं तस्य रूपं, तेजः, गन्धः, माधुर्यं वा? यदि मूढः मांसरुधिरपयःशोणितस्नाय्वस्थिसंचितं देहम् आनन्दाय मन्यते, तर्हि नरकेऽपि स सुखं प्राप्नुयात्। अग्निः शीतलेन, तृषा जलैः, क्षुधा अन्नेन शम्यते; यदि एतानि सुखकारणानि मन्यते, तर्हि विपरीतम् एव सत्यम्। यावत् रागः तिष्ठति, तावत् स्वचित्तदुःखं करोति। यावन्ति प्रियसम्बन्धान्येकः कुर्यात्, तावन्ति शोकबाणानि हृदि पतन्ति। यत्र यत्र मनः तिष्ठति, गृह्यते, तत्रैव तस्य नाशः, दाहः, हानिः च। प्रतिजन्म दुःखमेव महान्, मरणेऽपि; यमस्य तीव्रयातनायाम्, गर्भान्तरे च। गर्भे किंचित् सुखमपि यदि भवता अनुमीयते, तर्हि वद—सर्वं जगदिदं दुःखमयम्। एवं दुःखसागरस्यास्य परमाश्रयः विष्णुरेव इति सत्यम्। वयं बालाः, न जानिमः, देही शरीरगतोऽपि नित्यः; जरायौवनजन्मादयः शरीरधर्माः, नात्मनः। बाल्ये चिन्तयामि—‘यौवने हितं करिष्यामि’; यौवने—‘वार्धके आत्महितं करिष्यामि’ इति।’’ एवं स बालकः, विष्णुभक्तिं दैत्यबालकेषु उपदिशन्, दुःखसागरस्य परमपारगम्यं विष्णुमेव दर्शयामास।