मैत्रेये द्विजश्रेष्ठ, त्वया पृष्टं यदादौ सृष्टिकाले ब्रह्मणा जगति गुणाः, स्वरूपाणि, रूपाणि च केषु रूपेषु सृष्टानि, तत्सर्वं विस्तरेण कथयामि। श्रीपराशरः उवाच—मैत्रेये, यथावत् शृणु, यथा तेन दिव्येन भगवता देवाः सर्वे चान्ये सृष्टाः। सृष्टिक्रमादौ कल्पारम्भे ब्रह्मा यदा सृष्टिं चिन्तयामास, तदा पूर्ववत् अचेतनसृष्टिः अभवत्, या तमःरूपा। एषा तमः सृष्टिः मोहः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धसः इति च कथ्यते; एषा अज्ञानरूपा, पञ्चधा महात्मनः उत्पन्ना। पञ्चधा सृष्टिः तदा अस्ति, परन्तु अचेतना; सा अन्तरबहिः, प्रकाशरहितः, स्वभावेन आच्छन्ना, वृक्षरूपा। प्रथमवृक्षाः मुख्यसृष्टिरूपेण कथ्यन्ते, अतः एषा आद्यसृष्टिः इति प्रसिद्धा। किंतु एषा सृष्टिः निष्क्रियत्वात् ब्रह्मा पुनः अन्यां सृष्टिं अकरोत्। तस्य चिन्तनात् तिर्यक्स्रोतसः सृष्टिः अभवत्, यत्र प्रवाहः तिर्यक्—अत एव तिर्यक्स्रोतसः इति प्रसिद्धा। एते गोआदिभिः प्रारम्भ्यन्ते, तमःप्रधानाः, अज्ञानाः, विपथगामिनः; अज्ञानाः सन्तः, स्वज्ञानमिति मन्यन्ते। अहंकारमदेन प्रेरिताः, अष्टविंशति प्रकाराः; सर्वे प्रकटाः, परस्परं आवृताः। तस्याः सृष्टेः अपि निष्क्रियत्वं दृष्ट्वा, ब्रह्मा पुनः चिन्तयामास; तदा तृतीयः सृष्टिः—सात्त्विकी Ūर्ध्वस्रोतसः—उद्भूतः। Ūर्ध्वस्रोतसः उत्पन्नाः सुखसन्तोषपूर्णाः, अन्तरबहिः निर्बाधाः; प्रकाशयुक्ताः, Ūर्ध्वप्रवाहजाः इति कथ्यन्ते। स्वात्मन्येव तुष्टाः, एषा तृतीयः देवसृष्टिः इति प्रसिद्धा; तस्यां सृष्टौ ब्रह्मणा हर्षः अनुभूतः। ततः ब्रह्मा पुनः उत्तमां, कार्यसिद्ध्यां सृष्टिं चिन्तयामास, पूर्वसृष्टीनां निष्क्रियत्वं ज्ञात्वा। तस्य शुद्धचिन्तनात् अव्यक्तात् अधःप्रवाहयुक्ता, कार्यसिद्ध्या सृष्टिः अभवत्। Ūर्ध्वप्रवाहात् निवृत्ताः, तेषां वाक्स्रोतांसि अभवत्; तेषां प्रकाशबहुलानां, तमःक्लिष्टानां, रजःप्रधानानां सृष्टिः अभवत्। अतः तेषां दुःखयुक्ताः, कर्मप्रवृत्ताः; मानवाः अन्तरबहिः प्रकटाः, प्रयत्नशीलाः। एवं, ऋषिसत्तम, षड्विधाः सृष्टयः अत्र वर्णिताः—प्रथमं महत्सृष्टिः, या ब्रह्मणः; द्वितीयं तन्मात्रसृष्टिः; तृतीयं वैकारिकसृष्टिः, या इन्द्रियसृष्टिः। एवं बुद्धिपूर्विका प्रकृतिसृष्टिः अभवत्; चतुर्थं मुख्यसृष्टिः—स्थावराः मुख्याः। तिर्यक्स्रोतसः इति पशुसृष्टिः; तेषां उपरि Ūर्ध्वस्रोतसः—दैवीसृष्टिः। ततः अधःस्रोतसः—मानवसृष्टिः—सप्तमी। अष्टमी कृपासृष्टिः—सात्त्विकतामसिका; पञ्च एते विकृतिसृष्टयः, अन्याः त्रयो जातिसृष्टयः। नवमी कौमारसृष्टिः—सा जातिविकृतिसृष्टिः; एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः सम्यक् उद्घोषिताः। जातिविकृतिसृष्टयः जगतः मूलकारणानि; हे जगत्पते, किम् अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? मैत्रेये उवाच—हे महर्षे, त्वया देवादिसृष्टिः संक्षेपेण वर्णिता; विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। श्रीपराशरः उवाच—पूर्वकृतकर्मनिरूपिताः, साधुभिः स्तुताः, तेन कीर्त्याः बन्धनं प्राप्य, प्रलये निवर्तन्ते। स्थावरादि चतुर्विधाः प्रजाः, देवपर्यन्ताः, ब्रह्मा च स्वयं, तस्य सृष्टिकर्मणि मानसिकतया अभवत्। देव, असुर, पितृ, मानव—एतेषां चतुर्विधं सृष्टुम् इच्छन्, तेन आत्मा तन्मात्रैः युक्तः। यदा प्रजापतिः आत्मना एकीकृतः, तदा तमःमात्रा वर्धिता; तस्य अधःभागात् प्रथमं असुराः अभवन्। ततः तमःमात्रारूपं रूपं त्यक्त्वा, तद्रूपं रात्रिः अभवत्। पुनः सृष्टिम् इच्छन्, अन्यरूपे स्थितः, हर्षं अनुभूतवान्; तस्य मुखात् देवाः, सात्त्विकप्रधानाः, अभवन्। तद्रूपं त्यक्त्वा, तद्रूपं प्रायः सात्त्विकं दिवा अभवत्; अतः रात्रौ असुराः शक्तिमन्तः, दिवा देवाः। ततः अन्यं रूपं सात्त्विकमात्रं स्वपितृरूपेण धृत्वा, तस्य पितरः अभवन्। पितृसृष्टिं कृत्वा, तद्रूपं त्यक्त्वा, तद्रूपं सन्ध्या अभवत्—यत् दिवा रात्रेः मध्ये स्थितम्। पुनः अन्यं रूपं केवलं रजस्सम्पन्नं धृत्वा, तस्मात् तीव्रात् रजसः मानवाः अभवन्। स प्रजापति तद्रूपं शीघ्रं त्यक्त्वा, तद्रूपं ज्योत्स्ना अभवत्—पूर्वसन्ध्या इति प्रसिद्धा। ज्योत्स्नायाम् आगत्य, मानवाः च पितरः च, सन्ध्याकाले उपस्थिताः। ज्योत्स्ना, रात्रिः, दिवा, सन्ध्या—एते चत्वारः ब्रह्मणः शरीरेषु, त्रिगुणयुक्ताः। पुनः अन्यं रूपं केवलं रजस्सम्पन्नं धृत्वा, तस्मात् भूखः अभवत्, भूखात् कामः अभवत्। तदा भूखतृष्णया तमःयुक्तः स भगवन् विकृतरूपान् दाढिमन्तः प्रजाः सृष्टवान्, ते भगवन्तं अभिमुख्य गतवन्तः। एवं श्रीपराशरस्य वचनेन, ब्रह्मणः सृष्टिक्रमः, गुणरूपसृष्टयः, प्रजाजननं च, आद्यसृष्ट्यादि विस्तरेण मुनिसदृशं निवेदितम्।