पूर्वं, हे द्विजश्रेष्ठ, तेषां मध्ये न कश्चन ज्येष्ठोऽपि न च कनिष्ठः आसीत्; केवलं तप एव पूज्यः, तेजश्च कारणम् अभवत्। ततः मैत्रेयः उवाच—“भगवन्, देवानां दानवानां गन्धर्वाणां सर्पाणां राक्षसानां च उत्पत्तिं विस्तारतः मम आख्याहि।” तदा पराशरः उवाच—“स्वायम्भुवेन प्राचेतसः दक्षः प्रजासृष्टये पूर्वं उपदिष्टः। स कथं प्रजाः ससर्ज, तन्मम शृणु, महर्षे। दक्षः प्रथमं केवलं मनसा एव प्रजाः ससर्ज—देवान्, ऋषीन्, गन्धर्वान्, असुरान्, सर्पांश्च। यदा तेन सृष्टाः प्रजाः न प्रवर्धन्ते स्म, तदा स प्रजापतिः पुनः सृष्ट्यर्थं चिन्तयामास। विविधान् प्रजाः धर्मेण स्रष्टुमिच्छन्, वीराणं प्रजापतेः वीरणस्य कन्यां, आसिक्नीं, महातपस्विनीं, लोकधारिणीं, भार्यां चकार। ततः प्रजासृष्ट्यर्थं स प्रजापतिः आसिक्न्यां सहस्रं बलिनः पुत्रान् उत्पादयामास। तान् दृष्ट्वा, हे मुनिवर, नारदः सन्तानवृद्ध्यर्थं तेषां समीपमागत्य प्रियाणि वचनानि प्रोवाच—“हे हर्यश्वाः, बलवन्तः यूयम्, सन्तानं उत्पादयिष्यथ; यत्प्रयत्नं युष्मासु दृश्यते, तत् शृणुत। हा, बालाः यूयं, भूमेः स्वरूपं न जानीथ; किं तदा सन्तानं स्रक्ष्यथ, यदि न जानाथ यत् अन्तः, ऊर्ध्वं, अधः च अस्ति? यदा गमनं निर्बन्धं ऊर्ध्वं, तिर्यक्, अधश्च भवति, तदा, हे बालाः, किं न पश्यथ भूमेः अन्तम्?” एवं वचः श्रुत्वा ते सर्वदिशः प्रस्थिताः; ते अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति प्रवहन्ति। यदा हर्यश्वाः नष्टाः, तदा दक्षः प्राचेतसः पुनः वैरुण्यां सहस्रं पुत्रान् उत्पादयामास। ते शबलाश्वाः पुत्राः पुनः सन्तानवृद्ध्यर्थं जाताः; किन्तु, हे ब्रह्मन्, ते नारदस्य पूर्वं उक्तं वचनं न शुश्रुवुः। ते सर्वे परस्परं उक्तवन्तः, महर्षिणा च स्पष्टं विवृणोति—“भ्रातॄणां मार्गः अनुवर्तव्यः; अस्मिन्सन्देहे नास्ति। भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा ततः सन्तानं स्रक्ष्यामः” इति। ते अपि तेनैव मार्गेण सर्वदिशः प्रस्थिताः; ते अपि अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं प्रति प्रवहन्ति। तस्मात्, हे द्विज, यः भ्रातुः अन्वेषणाय गच्छति स तथैव विनश्यति; तस्मात् एतद् विज्ञाय कश्चन न कुर्यात्। पुत्रान् नष्टान् विज्ञाय दक्षः प्रजापतिः कोपितः सन् नारदं शशाप। ततः स प्रजासृष्ट्यर्थं वैरुण्यां षष्टिं कन्याः उत्पादयामास, यथा श्रुतम्। स ताः दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिं सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्तवान्। द्वे बहुपुत्राय, द्वे एवाङ्गिरसे, द्वे च विदुषे कृष्णाश्वाय दत्तवान्। तासां नामानि मम शृणु—अरुन्धती, वसु, जामि, लघ्ना, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा—एता धर्मस्य दश पत्न्यः। तासां अपत्यानि शृणु—विश्वायां विश्वेदेवाः, साध्यायां साध्याः, मरुत्वत्यां मरुतः, वसौ वसवः। भानुना भानवः, मुहूर्तया मुहूर्तजाः। लघ्नायां घोषः, जाम्यां नागविथिः। अरुन्धत्यां सर्वे भूमिसम्बन्धिनः उत्पन्नाः; संकल्पात् सर्वात्मा संकल्प एव जातः। अष्टौ वसवः—बहुरूपिणः, जीववन्तः, तेजसा नेतारः—तान् विस्तारतः वक्ष्यामि—आपः, ध्रुवः, सोमः, धर्मः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते वसवः नामतः प्रसिद्धाः। आपः पुत्राः वैतण्डः, श्रमः, शान्तः, अध्वानी; ध्रुवस्य पुत्रः कालः, यो लोकान् प्रकाशयति। सोमस्य पुत्रः वर्चाः, यस्मात् तेजः उत्पद्यते। धर्मस्य पुत्रः द्रविणः, होतहव्यवाहः; मनोहरायां शिशिरः, प्राणः, रावणश्च जाताः। अनिलस्य भार्या शिवा; तयोः पुत्रौ मनोजवः, अविज्ञातगति च। अग्नेः पुत्रः कुमारः, शरणुषु जातः; तस्य अनुचराः शाखः, विशाखः, नैगमेयश्च। कृत्तिकानां पुत्रः कार्त्तिकेयः इति प्रसिद्धः। प्रत्युषस्य पुत्रः देवला ऋषिः; देवलस्य द्वौ पुत्रौ क्षमावत् चान्यश्च। बृहस्पतेः भगिनी, महाश्रेष्ठा, ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, अनासक्ता, जगद्विचारिणी, प्रभासस्य वसूनामष्टमस्य भार्या बभूव। तस्यां विश्वकर्मा, महायशाः प्रजापतिः, सहस्रविद्यावान्, देवशिल्पी, अभवत्। स सर्वालंकाराणां कर्ता, श्रेष्ठशिल्पी, देवयानानि विमानानि निर्मितवान्; तस्य महाशिल्पेन मनुष्याः अपि जीवन्ति। अजैकपादः, अहिबुध्न्यः, त्वष्टा, महाबलः रुद्रः; त्वष्टुः पुत्रः विश्वरूपः, महातपाः। हरः, बहुरूपः, त्र्यम्बकः, अपराजितः, वृषाकपिः, शम्भुः, कपर्दी, रैवतश्च स्मृताः। मृगव्याधः, शर्वः, कपाली च, हे महर्षे; एते एकादश रुद्राः त्रैलोक्यनाथाः कथ्यन्ते।