प्रचेतसः दशानां च मारिषायाः च संयोगात् महाभागः प्रजापतिर्दक्षः अभवत्, यः पूर्वं ब्रह्मणः पुत्रः आसीत्। स दक्षः, पुण्यश्लाघ्यः प्राज्ञः च, सृष्ट्यर्थं स्वात् पुत्रान् उत्पादितवान्। ब्रह्मणः आज्ञया स सृष्ट्यर्थं द्विपदः चतुष्पदः च, अधमाधम जीवांश्च, उत्पादितवान्। प्रथमं दक्षः मनसा सृष्टिं कृतवान्, ततः स्त्रियः अपि उत्पादितवान्; ताः दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय दत्ताः, याः कालविधाने नियुक्ताः सन्ति। एतेभ्यः देवाः, दानवाः, नागाः, गाः, पक्षिणः, गन्धर्वाः, अप्सराः, दानवाः च अन्ये च जाताः। ततः प्रभृति, मैत्रेय, संयोगात् प्रजाः उत्पद्यन्ते; पूर्वं तु संकल्पेन, दृष्ट्या, स्पर्शेन च, सिद्धानां तपसा प्रजाः जाताः। मैत्रेयः पृष्टवान्—दक्षः पूर्वं दक्षिणाङ्गुष्ठात् जातः इति श्रुतम्; कथं पुनः प्रचेतसः पुत्रः जातः? एष मे महती शंका, ब्रह्मन्; दक्षः सोमपुत्रः कथं पुनः श्वशुरः अभवत्? पराशरः उक्तवान्—सृष्टिः च लयः च सर्वेषां नित्यं सन्ति; ऋषयः वा दिव्यदृष्टयः वा न भ्रमन्ति। प्रत्येककाले, श्रेष्ठ ऋषे, दक्षः च अन्ये च उत्पद्यन्ते, पुनः लीयन्ते; विद्वांसः न मोहिताः। पूर्वं, द्विजश्रेष्ठ, तेषां न कनिष्ठः न ज्येष्ठः आसीत्; तपः एव पूज्यं आसीत्, तेजः कारणं आसीत्। मैत्रेयः पुनः पृष्टवान्—देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, नागानां, राक्षसानां च उत्पत्तिं विस्तारतः कथय। पराशरः उक्तवान्—पूर्वं स्वयम्भुवेन दक्षः प्रजासृष्ट्यर्थं उपदिष्टः; शृणु, महर्षे, स जीवाः कथं सृष्टवान्। प्रथमं दक्षः मनसा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, असुराः, नागाः च सृष्टवान्। तेषां प्रवृद्धिः न जातः इति दृष्ट्वा, सृष्ट्यर्थं पुनः चिन्तयामास। विविधाः प्रजाः धर्मतः उत्पादयितुम् इच्छन्, दक्षः विराणस्य कन्यां आसीनिं, तपस्विनीं, लोकधारिणीं, पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। ततः सृष्ट्यर्थं आसीन्यां सहस्रं बलवंतः पुत्रान् उत्पादितवान्। तान् दृष्ट्वा, महर्षे, नारदः प्रजावृद्ध्यर्थं तेषां समीपं गत्वा सुमधुरं वचनं उक्तवान्—"हारीयश्वाः, बलवन्तः, प्रजासृष्ट्यर्थं यत्नः भवति; शृणु।" "अहो, बालाः युष्माकं भूमेः स्वरूपं न ज्ञातम्; अधः, उपरि, मध्ये किं स्थितम् न वेदन्ति, कथं प्रजाः सृजिष्यथ? यत्र गमनं निर्बाधं उपरि, मध्ये, अधः च, तत्र, बालाः, भूमेः अन्तं न पश्यथ?" इति नारदस्य वचनं श्रुत्वा, ते सर्वदिशं प्रस्थिताः; अद्यापि ते न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति। श्वेताश्वाः नष्टाः इति दृष्ट्वा, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः, वैरुण्यां पुनः सहस्रं पुत्रान् उत्पादितवान्। प्रजावृद्ध्यर्थं ते चित्राश्वाः पुत्राः पुनः जाताः; किन्तु, ब्रह्मन्, नारदस्य पूर्ववचनं न श्रुतवन्तः। सर्वे परस्परं उक्तवन्तः, महर्षिः स्पष्टं उक्तवान्—"भ्रातृणां मार्गः अनुवर्तव्यः; नात्र संशयः।" "भूमेः प्रमाणं ज्ञात्वा, ततः प्रजाः सृजामः," इति उक्त्वा, ते अपि तं एव मार्गं सर्वदिशं गत्वा, अद्यापि न प्रत्यागच्छन्ति, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति। ततः प्रभृति, द्विज, भ्रातृभ्यः अन्वेषणं यः करोति, स तं मार्गं गत्वा नष्टः भवति; अतः ज्ञानी तत् न कुर्यात्। पुत्रान् नष्टान् दृष्ट्वा, प्रजापतिर्दक्षः नारदं कोपात् शप्तवान्। सृष्ट्यर्थं, प्रजापतिः, मैत्रेय, वैरुण्यां षष्टिं कन्याः उत्पादितवान्। ताः दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये दत्ताः। द्वौ बहुपुत्राय, द्वौ अंगिरसः, द्वौ कृष्णाश्वाय च दत्ताः; तासां नामानि शृणु। अरुन्धती, वसु, जामि, लघ्ना, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा—एताः धर्मस्य दश पत्न्यः। तासां अपत्यानि शृणु—विश्वायाः विश्वेदेवाः, साध्यायाः साध्याः, मरुत्वत्याः मरुतः, वस्याः वसवः जाताः। भानुयाः पुत्राः भानुवः, मुहूर्तायाः मुहूर्तजाः। लघ्नायाः घोषः, जाम्याः नागविठिः। अरुन्धत्याः सर्वभूतानि भूमौ जातानि; संकल्पायाः संकल्पः आत्मा उत्पन्नः। अष्टौ वसवः, बहुरूपिणः, जीववन्तः, प्रकाशयुक्ताः—तान् विस्तारतः कथयिष्यामि। आपः, ध्रुवः, सोमः, धर्मः, अनिलः, अनलः, प्रत्युषः, प्रभासः—एते वसवः नाम्ना प्रसिद्धाः। आपः पुत्राः—वैतान्दः, श्रमः, शान्तः, अध्वानी; ध्रुवस्य पुत्रः—कलः, यः लोकान् प्रकाशयति। सोमस्य पुत्रः—वर्चः, यः तेजः प्रसूति। धर्मस्य पुत्रः—द्रविणः, हुतहव्यवाहः; मनोहरायाः शिशिरः, प्राणः, रावणः च उत्पन्नः। एवं दक्षः, प्रजापतिः, सृष्ट्यर्थं विविधाः प्रजाः उत्पादितवान्, तेषां वंशः, नामानि, कार्याणि च विस्तारतः प्रकटितानि।