सा कन्या भगवत्समीपे प्रणम्य विनयपूर्वकं प्रार्थयामास—"भगवन्, सर्वेषु जन्मसु मे पतयः साधवो भवन्तु, तव प्रसादात् प्रजापतेः सदृशः पुत्रो मम भवतु। स पुत्रः कुलशीलवयोवयोवृद्धसत्यदानदक्ष्यविश्वासधृतिसंयमगुणैः, वृद्धसेवानुग्रहेण च युक्तो भवतु। अहं च रूपसम्पद्भ्यां युक्ता सर्वेषां प्रियंवदा, तव अनुग्रहेण, हे कमललोचन, अयोनिजा एव भूयासम्।" एवमुक्त्वा तां विनीतां देवीमुत्थाप्य, वरदाता भगवान् हृषीकेशः तां सम्बोधयामास। स देवः उवाच—"एकस्मिन्नेव जन्मनि दश बलवन्तः कीर्तिशालिनः पतयः तव भविष्यन्ति। त्वं च प्रजापतेर्गुणसम्पन्नं वीर्यवन्तं पुत्रं लप्स्यसे। स पुत्रः अस्मिन्लोके प्रजापतिः भविष्यति, तस्य सन्ततयः त्रिलोक्यां व्याप्स्यन्ति। त्वं च मम प्रसादेन अयोनिजा रूपसम्पन्ना गुणवती च पुरुषाणां मनःप्रिया भविष्यसि।" एवमुक्त्वा स देवः तस्याः समक्षं अन्तर्धानमगात्। सा च मारीषा तत्रैव जाता या भवतः पत्नीरूपेण प्रतिष्ठिता, हे राजपुत्राः। ततः सोमस्य वचः श्रुत्वा प्रचेतसः तां मारीषां पत्नीं स्वीकृत्य, वृक्षेषु कोपं त्यक्त्वा, गृह्णीत। तस्यां मारीषायां दशसु प्रचेतस्सु च प्रजापतिः दक्षः महाभाग्यवान् अभवत्, यः पूर्वं ब्रह्मणः पुत्रः आसीत्। स दक्षः पुण्यात्मा, प्रजासृष्ट्यर्थं पुत्रान् ससर्ज। तेन ब्रह्मणः आज्ञया हीनाधिकभेदेन द्विपदः चतुष्पदः च सृष्ट्वा, प्रजासृष्ट्यर्थं प्रजाः उत्पादिताः। दक्षः प्रथमं मनसा एव सृष्टिं कृत्वा, ततः स्त्रीः अपि उत्पाद्य, दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, कालव्यवस्थानुग्रहाय च दत्ताः। ताभ्यः देवासुरसर्पपशुपक्षिगन्धर्वाप्सरः दानवादयः अपि उत्पन्नाः। तस्मात् कालात्, हे मैत्रेय, संयोगेनैव सन्ततिः जाताः; पूर्वं महर्षीणां तपसा संकल्पदर्शनस्पर्शनैः अपि संतानम् अभवत्। मैत्रेय उवाच—"श्रुतं मया दक्षः पूर्वं दक्षिणाङ्गुल्या जातः; कथं पुनः प्रचेतसः पुत्रः जातः? एष मे महदाश्चर्यं हृदि स्थितम्—कथं सोमपुत्रः दक्षः पुनः स्वश्वशुरोऽभवत्?" पराशर उवाच—"सृष्टिः संहारश्च सर्वेषां सदा नित्यौ; न ऋषयः, न दिव्यदृष्टयः, कश्चन मोहितः। प्रतिकाले, हे द्विजश्रेष्ठ, एते दक्षादयः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च; पण्डिताः न मुह्यन्ति। पूर्वे तत्र न कश्चन ज्येष्ठो न कनीयान्, तपः केवलम् आदृतम्, तेजश्च कारणम्।" मैत्रेय पुनरुवाच—"देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसानां यथावत् उत्पत्तिं विस्तरेण कथय।" पराशरः पुनरुवाच—"पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवेन सृष्ट्यर्थे नियुक्तः। स प्रथमं मनसा देवर्षिगन्धर्वासुरसर्पादीन् ससर्ज। तेषां सृष्टानां प्रवृद्धिर्नाभवत्, तदा सृष्ट्यर्थं पुनरालोच्य, प्रजापतिः असिक्निं विराणस्य कन्यां, तपस्विनीं, जगदधारिणीं, पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, सहस्रं वीर्यवन्तः पुत्रान् उत्पादयामास।" तान् दृष्ट्वा नारदः प्रजावृद्ध्यर्थं तेषां समीपमागत्य, हर्षवचनैः सम्बोधयामास—"हे हर्यश्वाः, वीर्यवन्तः, युष्माकं संतानोत्पत्त्यर्थं प्रयत्नः दृश्यते। किं तु, बालाः भवन्तः, भूमेः स्वरूपं न जानाथ; अधस्तात्, उपरिष्टात्, अन्तः किमस्ति इति अज्ञात्वा सन्ततिं कथं सृजिष्यथ? त्रिष्वपि दिशः विघ्नाभावात् गमनं सुलभम्, तर्हि भूमेरन्तं न पश्यथ?" एवं श्रुत्वा ते सर्वदिशं प्रस्थिताः; अद्यापि ते न प्रतिनिवर्तन्ते, यथा सिन्धवः समुद्रं प्रति वहन्ति। तेषां नष्टे, दक्षः प्रजापतिः वैरुण्यां पुनः सहस्रं पुत्रान् उत्पादयामास। ते च सन्तानवृद्ध्यर्थं वृषलोहिताश्वाः अभवन्; किन्तु ते अपि नारदस्य पूर्वोक्तं मार्गं न अवर्तयन्। सर्वेऽपि परस्परं उक्त्वा, महर्षिः स्पष्टं व्याख्यातवान्—"भ्रातॄणां मार्गः अनुवर्तव्यः; न संशयः। भूमेः मापकं ज्ञात्वा सन्ततिं सृजेम" इति। ते अपि तस्मिन्नेव मार्गे सर्वदिशं प्रस्थिताः; तेऽपि अद्यापि न प्रतिनिवर्तन्ते, यथा सिन्धवः समुद्रं प्रति वहन्ति। तस्मात् कालात्, हे द्विज, भ्राता भ्रातरं अन्वेष्टुं यः प्रयाति स एव नश्यति; एतद्विद्वान् न एव तथा कुर्यात्। स्वपुत्रान् नष्टान् विज्ञाय, दक्षः प्रजापतिः क्रुद्धः नारदं शशाप। ततः सृष्ट्यर्थं दक्षः वैरुण्यां षष्टिं कन्याः ससर्ज। दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिः सोमाय, चत्वारः अरिष्टनेमये च दत्ताः। एवं श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे अंशे पञ्चदशेऽध्याये सृष्टिक्रमवर्णनं सम्पूर्णम्।