प्रचेतसः सोमं मुनिं समुपेत्य विनयेन प्रोचुः—“भगवन्, तद् ब्रह्मणः परमं स्तोत्रं श्रोतुमिच्छामः येन कण्डुः केशवं पूजयामास।” सोमः प्रत्युवाच—“विष्णुः परमः, अनन्तः, परमपरः, सर्वोत्कृष्टः, सर्वदुष्टनाशनरूपः, ब्रह्मणः परमगम्यः, परमेषु अपि परमः, सर्वातीतः, सर्वोत्कृष्टः। स एव कारणम्, कारणानां कारणम्, तस्य अपि हेतुः; सर्वकार्येषु, स सर्वरूपधारी, कर्तृत्वकर्मरूपेण अवतरति। स ब्रह्मा, स भगवान्, स सर्वभूतानि, स अक्षरः प्राणिनाम् अधिपः; स विष्णुः, नित्यः, अजः, अव्ययः, दोषरहितः। यथा स ब्रह्मा, अक्षरः, अजः, नित्यः, परमपुरुषः, तथा मयि रागादिदोषाः प्रशान्ताः सन्तु। एतत् परमं ब्रह्मस्तोत्रं कण्डुः पठित्वा केशवं पूजयित्वा परमसिद्धिं प्राप्तवान्। एषा मारिषा पूर्वं यथोक्तं मया, तस्याः कथा अत्यन्तं फलदायिनी—तां कथयामि। सा पूर्वं पुत्रवती नासीत्; पत्युः निधनानन्तरं, सा भाग्यवती भीपस्य पत्नी, विष्णुं भक्त्या तुष्टाव। विष्णुः तया पूजितः प्रकट्य उवाच—‘वरं वृणीष्व शुभे।’ सा हृदयस्थं कामं अवदत्—“भगवन्, अकालविधवत्वात् व्यर्थं जन्म मम, दुःखिनी, निष्फला, निरर्थिका, लोकनाथ। सर्वजन्मसु योग्यः पतिः मे अस्तु, तव प्रसादात् पुत्रः च प्रजापतिसमः मे भवतु। स उत्तमवंशः, स्वभावः, आयुः, सत्यता, उदारता, शीघ्रता, विश्वसनीयता, धर्मः, वृद्धसेवा, कृतज्ञता च युक्तः भवतु। सौन्दर्यधनसम्पन्ना अहं सर्वेषां प्रियंकरा स्याम्, तव प्रसादेन गर्भात् न जायेत, कमलनयन।” सोमः पुनः उवाच—एवं उक्तवत्याः तां नम्रां देवेशः हृषीकेशः उत्थाप्य, वरदः, तां सम्बोधयामास—“एकस्मिन्नेव जन्मनि दश वीर्यवन्तः पतयः तेभ्यः प्रसिद्धकर्मणः ते ते भविष्यन्ति। पुत्रः च प्रजापतिसमः महाबलः ते लभिष्यसि, सुन्दरी। स लोके वंशप्रवर्तकः भविष्यति, तस्य सन्ततिः त्रिलोकं व्याप्य स्थितिः। त्वं च गर्भात् न जायेत, सौन्दर्यगुणसम्पन्ना, सर्वेषां मनःप्रियंकरा मम प्रसादेन।” एवं उक्त्वा देवः तस्याः दृष्टेः अन्तर्धानं गतः; एषा मारिषा जाताऽभवत्, या भवतः पत्नी अस्ति, राजपुत्राः। श्रीपराशरः उवाच—सोमवचनात् प्रचेतसः मारिषां पत्नीं स्वीकृत्य वृक्षेषु क्रोधं त्यक्त्वा। मारिषायाः च दश प्रचेतसः प्रजापति दक्षः अभवत्, यः पूर्वं ब्रह्मणः पुत्रः आसीत्। स दक्षः पुण्यश्लोकः, प्रज्ञावान्, सृष्ट्यर्थं पुत्रान् उत्पादितवान्। स ब्रह्माज्ञया ऊर्ध्वाधः, द्विपदः चतुर्द्विपदः, हीनश्रेष्ठानि प्राणीन् सृष्ट्यर्थं निर्मितवान्। दक्षः प्रथमं मानससृष्टिं कृत्वा, ततः स्त्रियः उत्पादितः; दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय, ताः कालविनियन्त्रणाय। ताभ्यः देवाः, दानवाः, सर्पाः, गाः, पक्षिणः, गन्धर्वाः, अप्सराः, दानवाः च अन्ये च जाताः। ततः प्रभृति, मैत्रेय, संयोगात् सन्ततिः उत्पन्ना; पूर्वं तपस्विनां तपोविशेषात्, संकल्पदृष्टिस्पर्शात् सन्ततिः जाताः। मैत्रेयः उवाच—दक्षः पूर्वं दक्षिणाङ्गुष्ठात् जातः इति श्रुतम्; कथं पुनः प्रचेतसः पुत्रः जातः? एषा मे महान् संशयः, ब्रह्मन्—कथं दक्षः सोमपुत्रः पुनः स्वसुर् अभवत्? पराशरः उवाच—सृष्टिः च प्रलयः सर्वेषां नित्यः; ऋषयः च दिव्यदृष्टयः च न विमूढाः। प्रतियुगे, श्रेष्ठ, दक्षः च अन्ये च उत्पद्यन्ते पुनः लयं यान्ति; ज्ञानी न मुह्यन्ति। पूर्वं, द्विजश्रेष्ठ, तेषु न कनिष्ठः न ज्येष्ठः—तपः एव पूज्यं, तेजः कारणम्। मैत्रेयः उवाच—ब्रह्मन्, विस्तरेण देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसोत्पत्तिं कथय। पराशरः उवाच—दक्षः पूर्वं स्वयम्भुवेन सृष्ट्यर्थं उपदिष्टः; शृणु, महर्षे, कथं स जीवसृष्टिं कृतवान्। दक्षः प्रथमं मानससृष्ट्या देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, असुराः, सर्पाः च निर्मितवान्। तेषु सृष्टेषु प्रजासु न प्रवृद्धेषु, सृष्ट्यर्थं पुनः मननं कृत्वा, प्रजापतिः पुनः विचारयामास। विविधप्रजासृष्ट्यर्थं धर्मसंयुक्तया सृष्ट्यै विराणस्य कन्या असिक्नीं तपोनिष्ठां जगत्पोषिणीं पत्नीत्वं स्वीकृतवान्। ततः सृष्ट्यर्थं असिक्न्यां सहस्रं बलिनः पुत्रान् उत्पादितवान्। तान् दृष्ट्वा, महर्षे, नारदः प्रजावृद्ध्यर्थं तान् समीपं गत्वा मधुरं वचनं प्रोवाच—“हर्यश्वाः, बलिनः, प्रजासृष्ट्यर्थं कार्यं युष्माकं दृश्यते—शृणुत। अहो, बालाः यूयं, पृथिव्याः स्वरूपं न जानाथ; कथं प्रजासृष्टिं करिष्यथ, यत्र अधः, उपरि, मध्ये किम्?