त्रिशतलक्षाणि पूर्णसंख्या गण्यन्ते, हे द्विज, तत्र सप्तषष्टिः नियुतान्यधिकानि, महर्षे। तस्मिन्मान्वन्तरे मानववर्षाणां विंशतिसहस्राण्यधिकानि, न चातिरिक्तानि, एषा मान्वन्तरस्य गणना, हे द्विज। चतुर्दशगुणितं तद्व्याप्तिं ब्रह्मणो दिवसः कथ्यते; तस्य समाप्तौ नैमित्तिकप्रलयः सञ्जायते। तदा तस्मिन्काले भूर्भुवःस्वरादयः सर्वे लोकाः लीयन्ते; महर्लोकवासिनः तापत्रयात् मोक्षाय जनलोकं यान्ति। त्रयाणां लोकानां सलिलैक्यम् अभवत्, तदा ब्रह्मा, नारायणरूपधारी, शेषशय्यायां विश्राम्य, लोकसंहृत्या महिम्ना विभाव्यते। जनलोके स्थिताः देवाः योगिनश्च पद्मयोनिं ध्यायन्ति; तावत्कालं यावत् तस्य निशा समाना, तस्याः समाप्तौ सः पुनः सृष्टिं करोति। एवं ब्रह्मणो वर्षं यथोक्तं, तस्य शतवर्षाणि परमायुः; तस्य महात्मनः शतवर्षं परं आयुः स्मृतम्। एकः परार्धः ब्रह्मणः अतीतः, तस्य अन्ते पाद्याख्यः महाकल्पः जातः। द्वितीयपरार्धे, यः अधुना प्रवर्तते, तत्र प्रथमः कल्पः वाराहकल्पः प्रसिद्धः। श्रीमैत्रेय उवाच— भगवन्, कथय यथा स देवः सुरर्षिपितृदानवान् मनुष्यपशुवृक्षादीन् च सर्वान्, ये पृथिव्याम्, दिवि, जलनिवासिनश्च, सृष्टवान्। केषु गुणेषु, स्वभावेषु, रूपेषु च ब्रह्मा आदौ सृष्टौ सृजति, तदपि विस्तरेण वद। श्रीपराशर उवाच— मैत्रेय, शृणु, यथैव स भगवान् सुरादीनां सृष्टिं चकार, तच्छृणु। कल्पादौ सः सृष्टिं चिन्तयन्, यथापूर्वम्, अचेतनां सृष्टिम् अकार्षीत्, या तमसा व्याप्ता। सा तमा मोहः, महामोहः, तामिस्रं च अन्धसं च कथ्यते; अज्ञानरूपा, पञ्चविधा, महात्मनः उत्पन्ना। सा सृष्टिः पञ्चधा स्थित्वा, सः चिन्तयन्, अचेतना जाताऽभूत्; सा चान्तरबहिर्युक्ता, प्रकाशरहिताऽभूत्, स्वभावावृताऽभूत्, वृक्षरूपिणी च। मुख्यवृक्षाः एव मुख्यसृष्टिरिति कथ्यन्ते, तदेतत् मुख्यसृष्टिरिति; तां सृष्टिं निष्फलां दृष्ट्वा, सः पुनरन्यां सृष्टिं अकार्षीत्। तस्य चिन्तयतः, तिर्यक्स्रोतः प्रवृत्तिः सृष्टिः अभवत्; तिर्यक्स्रोतसां प्रवृत्त्या, सा तिर्यक्स्रोतस्सृष्टिः इति प्रसिद्धा। गवां प्रभृतयः एते, तमोगुणप्रधानाः, अज्ञानिनः, विपरीतमार्गगामिनः, स्वयम् ज्ञातृत्वं मन्यन्ते। अहंकारमदसंपन्नाः, अष्टाविंशतिधा जाताः; सर्वे अपि दृश्यन्ते, परस्परं तिरस्कुर्वन्ति। तामपि सृष्टिं निष्फलां मन्यमानः, सः पुनः चिन्तयन्, तृतीयां सत्त्विकीं सृष्टिं, ऊर्ध्वस्रोतसं, अकार्षीत्। त इमे पूर्णानन्दास्वादिनः, निर्बाधा अन्तरबहिः; प्रकाशवन्तः, ऊर्ध्वस्रोतसामुत्पन्नाः। स्वस्मिन्नेव तृप्ताः, सा तृतीयसृष्टिः देवसृष्टिरिति कथ्यते; तस्यां सृष्टौ समाप्तायां, ब्रह्मा हृष्टमानसः अभवत्। ततः, सः अन्यां श्रेष्ठतरां सृष्टिं चिन्तयामास, या कार्यसिद्धिः; पूर्वाः मुख्याद्याः निष्फलाः इति ज्ञात्वा। तेन सत्यसंकल्पेन चिन्त्यमानात्, अव्यक्तात् अधःस्रोतः प्रवृत्तिः कार्यकरी सृष्टिः अभवत्। ऊर्ध्वस्रोतसः पराङ्मुखाः, तस्याः वाचः प्रवृत्तयः तेषां अभवन्; प्रकाशसम्पन्नाः, तमसा क्लिष्टाः, रजोगुणप्रधानाः। तेन, दुःखसम्पन्नाः, क्रियायां पुनः पुनः प्रवृत्ताः; मनुष्याः, अन्तरबहिर्युक्ताः, प्रयत्नशीलाः। एवं, महर्षे, षड्विधाः सृष्टयः अत्रोक्ताः; प्रथमं महतः सृष्टिः, या ब्रह्मसृष्टिरिति। द्वितीया तन्मात्रसृष्टिः स्मृता; तृतीया वैकारिकी सृष्टिः, इन्द्रियसृष्टिरिति। एवं, प्राकृत्या सृष्टिः बुद्धिपूर्विका; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः, स्थावराः मुख्याः इति। तिर्यक्स्रोतस्सृष्टिः पशुसृष्टिरिति; तस्योपरि षष्ठी, ऊर्ध्वस्रोतस्सृष्टिः, दैवी सृष्टिः स्मृता। अधःस्रोतस्सृष्टिः सप्तमी, या मानवसृष्टिः। अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः, या सत्त्विकी च तामसी च; एते पञ्च विकृतिसृष्टयः, तिस्रः प्रकृतिसृष्टयः। नवमी कौमारसृष्टिः, या प्रकृतिविकृतिसंयुक्ता; एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः पूर्णतया कथिताः। प्रकृत्याः च विकृतेः च एते जगतः कारणानि; हे जगत्कर्तः, किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? श्रीमैत्रेय उवाच— भगवन्, त्वया संक्षेपेण देवादिसृष्टिः उक्ता; विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, महर्षे! श्रीपराशर उवाच— ये पूर्वकर्मसम्भूताः, साधुभिः स्तूयमानाः, तैः यशसा बद्धाः, प्रलये संह्रियन्ते। स्थावराद्याः चतस्रः प्रजाः, देवान्ताः च, ब्रह्मा च, मनसा एव सृष्टाः। देवदानवपितृमानुष्यानां सृष्टिकामः, सः आत्मानं तन्मात्रैः संयोजयामास। आत्मना संयुक्तः प्रजापतिः, तमोमानं वर्धयत्; तदा अधरात् प्रथमं दानवाः उत्पन्नाः, सृष्टिकामात्। ततः सः तमोमयं रूपं त्यक्त्वा, सा व्यक्ता रूपा, हे मैत्रेय, रात्रिः अभवत्।