सुमः इत्युवाच — यदा स ऋषिः तस्याः कठोरं वचनं प्राह, सा प्रम्लानवदना कम्पमाना घोरं स्वेदमसृजत्। ताम् एवम् अविरतं कम्पमानां, श्रान्ताङ्गीं, पतिव्रतां च दृष्ट्वा, स श्रेष्ठः ऋषिः क्रुद्धः पुनः पुनः 'गच्छ गच्छ' इति ताम् उवाच। तस्याः तेन ताडितया, सा आश्रमात् निर्गत्य, आकाशं समारुह्य, वृक्षपर्णैः स्वेदं अपोहत्। यदा सा स्वेदेन सिक्ताङ्गी वृक्षपर्णैः स्वाङ्गानि अपोहति स्म, तदा सा युवती ताम् रक्तप्रवालान् उपयुज्य स्वेदं अपोहति स्म। तस्मिन्नेव काले, ऋषिणा तस्याः देहे स्थापितं गर्भं, रोमाञ्चस्वेदरूपेण निर्गतम्। वृक्षाः तं गर्भं गृहीत्वा, वायुः तं एकरूपं कृतवान्। अहं च तं पयसा पोषयित्वा, सः शनैः शनैः ववर्ध। वृक्षाग्रात् जातायाः तस्याः सुन्दरीमुख्याः कन्यायाः नाम मारीषा इति कृतम्; वृक्षाः ताम् तुभ्यं दास्यन्ति—एषः क्रोधः निवर्त्यताम्। एवं सा कण्डोः कन्या अभवत्, वृक्षेभ्यः अपि उत्पन्ना। सा मम अपि कन्या, वायोः पुत्री, प्रम्लोचायाः अपि कन्या। सः पूज्यः कण्डुः, यदा तस्य तपः समाप्तम् अभवत्, हे मैत्रेय, विष्णोः पुरुषोत्तमाख्यं स्थानं जगाम। तत्र एकचित्तः सः हरिं आराधयामास, उत्तमं ब्रह्मस्तोत्रं जपन्, उत्तानबाहुः स्थित्वा, महान् योगी अभवत्, हे राजानां प्रिये। प्रचेतसः ऊचुः — हे ऋषे, तत् उत्तमं ब्रह्मस्तोत्रं श्रोतुम् इच्छामः, येन कण्डुः केशवं पूजयामास। सुमः उवाच — विष्णुः परमः, अनन्तः, परमपरः, सर्वातीतः, पापनाशनरूपः; सः ब्रह्मणः लक्ष्यः, परमपरः, परमेषु अपि परमः, सर्वातीतः। सः कारणम्, कारणकारणम्, तस्य अपि कारणम्; सर्वेषु परिणामेषु, सः सर्वकर्मकर्तृरूपेण अवतरति। सः ब्रह्मा, ईश्वरः, सर्वभूतः, अव्ययः, प्राणिनां प्रभुः; सः विष्णुः, नित्यः, अजः, अविकृतः, दोषरहितः। यथा सः ब्रह्मा, अक्षरः, अजः, नित्यः, परमपुरुषः, तथा मम रागाद्याः दोषाः निवर्त्यन्ताम्। एवं परमं ब्रह्मस्तोत्रं जपन्, कण्डुः केशवं पूजयित्वा परमं सिद्धिं प्राप्तवान्। सा मारीषा पूर्वं यथा मया वर्णिता, तस्याः कथा तुभ्यं कथयामि; तस्याः कथनं फलदं भवति। पूर्वं सा पुत्रवती नासीत्, पतिसमाप्ते, हे श्रेष्ठाः, सा भाग्यवती भीपस्य पत्नी विष्णुं भक्त्या तुष्टवती। विष्णुः तया पूजितः, तस्याः पुरतः प्रादुरभवत्, 'वरं वृणीष्व' इति उवाच। सा तदा स्वमनोगतम् अभिलषितं प्राह। 'हे प्रभो, अकालविधवात्वात्, अहम् व्यर्थजाता, दुर्भगा, निष्फला, निरर्थका, हे जगन्नाथ। सर्वस्मिन जन्मनि, योग्याः पतयः मे सन्तु, तव कृपया, प्रजापतिसमः पुत्रः मे भवतु। सः कुलशीलवयःसत्यदानसत्त्वदक्ष्यनिष्ठसदाचार्यकृतज्ञतासम्पन्नः भवतु। अहम् सौन्दर्यसम्पन्ना, धनसम्पन्ना, सर्वेषां प्रियंवदा, तव कृपया, गर्भात् अजायमानि स्याम्, हे कमलनयन।' सुमः उवाच — यदा सा एवं उक्तवती, तदा देवेशः हृषीकेशः, ताम् प्रणमन्तीं उत्थाप्य, वरदः ताम् उवाच। देवः उवाच — एकस्मिन जन्मनि, दश वीर्यवन्तः पतयः तव भविष्यन्ति, पुण्यकर्मणा प्रसिद्धाः। तव प्रजापतिसमानः बलवान् तेजस्वी पुत्रः भविष्यति, हे सुन्दरी। सः अस्मिन लोके कुलानां प्रवर्तकः भविष्यति, तस्य वंशः त्रिलोकं पूरयिष्यति। त्वं गर्भात् अजायमानि, सौन्दर्यगुणसम्पन्ना, सर्वेषां मनःप्रिया, मम कृपया भविष्यसि। एवं उक्त्वा, देवः तस्याः विस्मितायाः दृष्टेः अन्तर्धानम् अगच्छत्; सा मारीषा जातवती, या तव पत्नी, हे राजपुत्राः। श्रीपराशरः उवाच — ततः सुमस्य वचनात् प्रचेतसः मारीषां पत्नीं कृतवन्तः, वृक्षेषु क्रोधं त्यक्त्वा। मारीषायाः च दश प्रचेतसः च, प्रजापति दक्षः अभवत्, पूर्वं ब्रह्मपुत्रः। सः दक्षः पुण्यश्लाघ्यः, बुद्धिमान्, सृष्ट्यर्थं पुत्रान् उत्पादितवान्। सः निम्नोन्नतानि, द्विपादचतुष्पदानि च, ब्रह्माज्ञया सृष्ट्यर्थं सृजति स्म। दक्षः प्रथमं मनसा सृष्ट्वा, ततः स्त्रियः उत्पादितवान्; दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशति सोमाय, याः कालविधानसम्बद्धाः, दत्तवान्। ताभ्यः देवाः, दानवाः, सर्पाः, गावः, पक्षिणः, गन्धर्वाः, अप्सराः, दानवाः च अन्ये च जाताः। ततः, हे मैत्रेय, संयोगात् सन्ततिः उत्पन्ना; पूर्वं, तपस्विनां अद्भुततपसा, संकल्पदृष्टिस्पर्शात् अपि सन्ततिः जाताः। मैत्रेयः उवाच — दक्षः पूर्वं दक्षिणाङ्गुष्ठात् जातः इति श्रुतम्; कथं सः प्रचेतसः पुत्रः पुनः जातः, हे महर्षे? एषा मे महान् शंका हृदयस्थिता; कथं दक्षः सोमपुत्रः पुनः श्वशुरः अभवत्? पराशरः उवाच — सृष्टिप्रलयः सर्वेषां प्राणिनां नित्यः; न ऋषयः, न दिव्यदृष्टयः, तत्र मोहिताः। सर्वयुगे, हे श्रेष्ठऋषे, एते दक्षादयः उत्पद्यन्ते, पुनः लयं गच्छन्ति; धीराः तत्र न मोहिताः।