एकदा कण्डु ऋषिः, अत्यन्तं त्वरितः स्वकुटीमुत्सृज्य निर्गच्छन् आसीत्। तस्मिन्नेव क्षणे शुभा प्रम्लोचा तं पृष्टवती—“क्व गच्छसि?” ऋषिः तया सम्यक् पृष्टः प्रत्युवाच—“अद्य दिवा परिवर्तिता, हे शुभे! सायं संध्योपासनं कर्तव्यम्, अन्यथा मम विधिः लुप्येत।” तदा प्रम्लोचा, सुमधुरं स्मितं कुर्वन्ती, महर्षिं प्राह—“सर्वधर्मविद् त्वं, किं तव दिवा अद्यैव परिवर्तिता?” पुनः सा उवाच—“बहूनि वर्षाणि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव दिवा परिवर्तिता। एषा न विस्मयः; किंस्य विस्मयः इति वद।” कण्डु ऋषिः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—“प्रभाते त्वं, हे सुश्रवा, अस्मिन् पुण्यतीरे आगता; तव आगमनं मया दृष्टम्, ततः त्वं मम आश्रमं प्रविष्टवती। अधुना सायं संध्याकालः आगतः, दिवा गतः। यदि तव मनसि किञ्चित् हास्यं अस्ति, तस्य कारणं वद।” प्रम्लोचा उवाच—“हे ब्राह्मण, प्रभाते मया आगमनं कृतम्—एतत् सत्यम्, न मिथ्या। किन्तु तव तस्मिन्नेव काले शतानि वर्षाणि गतानि।” सोमः कथयति—तदा भयाकुलः कण्डु ऋषिः, पद्मनयनां तां पृष्टवान्—“कियत् कालः मया सह गतः? सत्यं वद, भीता त्वं।” प्रम्लोचा प्रत्युवाच—“सप्तशतानि नव च वर्षाणि, षण्मासाः, त्रीणि च दिवसाः गतानि।” कण्डु ऋषिः—“सत्यं वद, भीता त्वं; हास्यं वा, वा सत्यम्? अहं केवलं एकं दिवसं इति मन्ये।” प्रम्लोचा पुनः प्रत्युवाच—“कथं तव पुरतः मिथ्या वदेमि, हे ब्राह्मण? विशेषतः त्वं, अनुसंधानमार्गानुगः, अद्य मां पृष्टवान्।” सोमः कथयति—तस्य सत्यवचनं श्रुत्वा ऋषिः, राजवंशसम्भूत, पुनः पुनः आत्मनं गर्हयामास—“धिक् मम!” ऋषिः उवाच—“मम तपः नष्टम्, ब्रह्मविदां धनं विनष्टम्; विवेकः स्त्री-मोहाय निर्मितस्य कस्यचित् कारणेन भग्नः। षड्-उर्मि-उपेतं ब्रह्म आत्मसंयमेन ज्ञेयम्, किन्तु मम मनः महत् कामेन अपहृतम्। सर्वाणि व्रतानि वेदविद्यायाः क्रियाः संगात् अपहृतानि, नरकपथं प्रति नीतानि।" एवं आत्मनं गर्हयन् धर्मविद् ऋषिः तत्र उपविष्टायाः अप्सरसो वचनं प्रोवाच—“गच्छ, पापे, यत्र इच्छसि। यद् कर्तव्यं तव, तत् कृतम्—इन्द्रस्य आज्ञया मम मनः संचारैः विक्षिप्तम्।” “न अहं तव क्रोधाग्निना भस्मीकरोमि, यतः सप्तपदं मित्रत्वं त्वया सह मया गृहीतम्, धर्ममार्गानुगः यथा आचरति।” “किं तव दोषः? वा तव क्रोधः कुतः? दोषः केवलं मम, यतः अहं इन्द्रियसंयमं न प्राप्तवान्।” “इन्द्रस्य तुष्ट्यर्थं त्वया मम तपः नष्टम्; त्वं निन्द्या, महा-मोहं प्राप्ता, निन्द्यैव।” सोमः कथयति—ऋषिः तया कठोरं वचनं उक्त्वा, सा प्रम्लोचा स्फुरन्ती स्फुरन्ती, भयात् स्वेदमाविशत्। तां सततं कम्पमानां, श्रान्ताङ्गीं, शुद्धचारिणीं दृष्ट्वा, ऋषिः क्रुद्धः पुनः उवाच—“गच्छ, गच्छ!” तेन तया तिरस्कृतया, सा आश्रमात् निर्गत्य, आकाशं समारुह्य, वृक्षपर्णैः स्वेदं अपोहति। यदा सा स्वेदसिक्ताङ्गी वृक्षस्य ताम्रपर्णैः स्वेदं अपोहति, तदा ऋषिणा गर्भितं गर्भं तस्या शरीरात् रोमाञ्च-स्वेदरूपेण निर्गच्छत्। वृक्षैः तं गर्भं स्वीकृत्य, वायुः तं एकत्वं निनाय; मया गवां दुग्धेन तं पोषयित्वा, शनैः शनैः सः विकसितः। वृक्षाग्रात् उत्पन्ना, सा सुंदरमुखी, मारीषा नाम्ना अभवत्; वृक्षाः तां तुभ्यं दास्यन्ति—क्रोधः तव शम्यतु। एषा कण्डोः पुत्री अभवत्, वृक्षात् अपि उत्पन्ना; मम अपि पुत्री, वायोः च, प्रम्लोचायाः च कन्या। तदा कण्डु ऋषिः, तपः क्षीणः, हे मैत्रेय, विष्णोः पुरुषोत्तमं धाम प्रविष्टवान्। तत्र, एकचित्तः, हरिं पूजयामास, उत्तमं ब्रह्मस्तोत्रं जपन्, उत्तानहस्तः, योगी तत्र स्थितः। प्रचेतसः उचुः—“हे ऋषे, तत्तं ब्रह्मस्तोत्रं श्रोतुमिच्छामः, येन कण्डुः केशवं पूजयामास।” सोमः उवाच—“विष्णुः परः, अनंतः, उत्तमः, सर्वोत्कृष्टः, पापनाशनरूपः; स ब्रह्मणः लक्ष्यः, परमः, परमेषु अपि परमः, परमात् अपि परमः, परमपरः। स कारणम्, कारणानां कारणम्, तस्य अपि कारणम्; सर्वेषु कार्येषु, सर्वकर्तृकर्मरूपैः सह अवतरति। स ब्रह्म, ईश्वरः, सर्वभूतः, अक्षरः, प्राणिनां स्वामी; स विष्णुः, नित्यः, अजः, अव्ययः, निर्गुणः। स यथा ब्रह्म, अक्षरः, अजः, नित्यः, परमपुरुषः, तथा कामाद्याः दोषाः मम अन्तः शम्यन्ताम्।” सोमः कथयति—एतत् परमं ब्रह्मस्तोत्रं जपन्, कण्डुः केशवं पूजयित्वा, परमसिद्धिं प्राप्तवान्। एषा मारीषा पूर्वं यथा मया उक्तम्—तस्याः चरितं तुभ्यं वदामि; तस्य श्रवणं फलदं भविष्यति। पूर्वं सा पुत्रहीना आसीत्, पतिस्मृत्या, हे महाभागाः, सा भाग्यवती, भीपस्य पत्नी, विष्णुं भजन्त्याः। विष्णुः तया पूजितः, तस्या समक्षं प्रकटितः, उवाच—“वरं वृणीष्व, शुभे।” सा स्वमनोरथं प्राह—“भगवन्, अकालविधवा अहम्, तेन मम जन्म व्यर्थम्, दारिद्र्ययुक्ता, निष्फला, निरर्थका, जगन्नाथ!