ततः तेन वातेन तान् वृक्षान् उन्मूलितान् दृष्ट्वा, तैश्च भीषणा अग्निना दग्धाः, वृक्षाणां नाशः समभवत्। वृक्षविनाशं दृष्ट्वा, केवलं कतिचिद्भिः शाखाभिः शेषितेषु, सोमः राजा प्रजापतिः तान् उपसंगम्य उवाच— "राजानः, कोपं निगृह्य मम वचनानि शृणुत। अहं युष्माकं वृक्षैः सह च शमं करिष्यामि। एषा कन्या, दीप्तिमती सुमधुरा, वृक्षकन्यायाम् उत्तमा, मया गवां सह पालिता, आगतानि विज्ञाय। सा मारिषेति ख्याता, वृक्षसम्भूता, एषा तेजस्विनी भवत्याः पत्नी भूत्वा वंशवृद्धिं करिष्यति। युष्माकं तेजसा मम च अर्धेन संयुक्ता, बुद्धिमती दक्ष इति पुत्रः प्रजापतिः अस्याः सम्भविष्यति। स मम अंशेन युष्माकं तेजसा च संयुक्तः, वह्निसमप्रभः भूत्वा प्रजाः पोषयिष्यति।" पूर्वं कश्चन महर्षिः कण्डुर् नाम वेदविदां श्रेष्ठः, गोमतीतीरे रम्ये परमं तपः अचरत्। तं विचालयितुम् इन्द्रेण प्रम्लोचा नाम अप्सराः प्रेषिता, या शुद्धस्मिता आसीत्; सा तं मुनिं मोहितुम् आरब्धवती। तया प्रम्लोचया विक्षिप्तः स मुनिः शताधिकं वर्षशतम् मन्दरकन्दरायां तया सह रममाणो व्यतीतवान्। सा तं उवाच— "भगवन्, दिवं गन्तुम् इच्छामि; अनुग्रहीतुम् अर्हसि, मुनिश्रेष्ठ।" तया एवमुक्तः, स मुनिः तस्यां स्नेहवशात् प्रत्युवाच— "किञ्चिद् दिनानि तिष्ठ सुश्रोणि।" पुनः स महात्मा मुनिः तया सह शतवर्षपर्यन्तं कामभोगान् अयापयत्। सा पुनरपि उवाच— "मम गन्तुम् इच्छेन्द्रलोकं; अनुमतिं दातुम् अर्हसि।" स मुनिः "एवमस्तु" इति उक्त्वा पुनः "किञ्चिद् स्थातुम् अर्हसि" इति अवदत्। अन्यत् शतवर्षं यावत् सा तेन सह रममाणा अवतिष्ठत। सौम्यवदना सा पुनरपि उवाच— "मुने, दिवं गन्तुम् इच्छामि।" तया एवमुक्तः, स मुनिः ताम् आलिङ्ग्य क्षणमुवाच— "क्षणमात्रं तिष्ठ सुश्रोणि; चिरकालं भविष्यसि।" पुनः सा तनुत्री रममाणा द्विशताधिकवर्षाणि तत्रैव तस्थौ। यदा पुनः सा देवराजस्य लोकं गन्तुम् इच्छन्ती तं पप्रच्छ, स मुनिः पुनः "किञ्चिद् स्थातुम् अर्हसि" इति प्रत्युवाच। तस्य शापभीत्या सौम्या सा, विरहदुःखं ज्ञात्वा, तं न परित्यक्तवती। स महर्षिः तया सह अहर्निशं रममाणः, प्रेम्णा गृहीतचित्तः, नित्यनूतनानन्दं अनुभूयत। कदाचित् स मुनिः, अत्यावश्यकत्वात्, आश्रमात् निर्गच्छन्, तया शुभया पृष्टः— "क्व गच्छसि?" स तया पृष्टः प्रत्युवाच— "अद्य दिवसः परिवर्तितः, शुभे; सायं सन्ध्यां कर्तव्यम्, अन्यथा मम विधयः ह्यनुष्ठिता भविष्यन्ति।" तदा सा सुमधुरस्मिता तम् उवाच— "सर्वधर्मवित्, किमद्यैव तव दिवसः परिवर्तितः?" बहूनि वर्षाणि, विप्रश्रेष्ठ, तव दिवसः परिवर्तितः; न विस्मयः—कस्य विस्मय इति श्राव्यताम्। स मुनिः उवाच— "प्रातः त्वं अत्र आगता, शुभे, अस्मिन्पुण्ये तीरे; त्वां दृष्ट्वा ममाश्रमम् प्रविष्टवती। अधुना सायंतनं प्राप्तम्, दिवसः गतः; यदि सत्यं वदसि, किमर्थं क्रीडासि?" प्रम्लोचा उवाच— "ब्राह्मण, अहं प्रातरागता, सत्यं वदामि; त्वया तु सह बहूनि शतानि वर्षाणि अतीतानि।" सोमः उवाच— तदा स मुनिः भीतमानसः तां कमललोचनां पप्रच्छ— "कियत्कालं मया त्वया सह अतीतम्?" प्रम्लोचा उवाच— "सप्तशतानि नव च वर्षाणि, तथा षड् मासान्, त्रयः च दिनाः अतीतानि।" मुनिः उवाच— "सत्यं वद, कच्चित् क्रीडा न वा, शुभे? अहं केवलं दिवसमेकं इति मे मतिः।" प्रम्लोचा उवाच— "कथं मया त्वत्समक्षं मिथ्यावाक्यम् उक्तव्यम्? विशेषतः त्वं प्रश्नशीलः सन् अद्य मां पृच्छसि।" सोमः उवाच— तस्याः सत्यवचनं श्रुत्वा, स मुनिः बारं बारं आत्मानं निन्दन् "धिक् माम्!" इति उवाच। मुनिः उवाच— "नष्टं मे तपः, ब्रह्मविद्यालाभः नष्टः; विवेकः स्त्रीमोहेन नष्टः। षडूर्मिविततं ब्रह्म, आत्मसंयमेन ज्ञेयं; मम चेतः तु महाकामेन नीतम्। सर्वे व्रता वेदविद्याप्राप्तये ये, संगदोषात् अपवर्गमार्गेण नीताः।" एवं आत्मनिन्दया धर्मवित् स मुनिः तत्र स्थितां अप्सरसं प्रति उवाच— "गच्छ, पापे, यत्र इच्छसि; यत् कार्यम् आसीत् तत् कृतम्—इन्द्राज्ञया मम चित्तं चलितम्। न तव कोपेन दग्धास्मि, सप्तपदी सखी त्वया सह कृता, साधूनाम् आचारः। किं तव दोषः, किं वा कोपो मम? मम एव दोषः, आत्मनिग्रहाभावात्। इन्द्रस्य तुष्ट्यर्थम् तपोविघ्नः कृतः; त्वं निन्दनीया, महामोहं प्राप्ता, निन्द्येव।