आस्मिन् समये, परमेश्वरत्वगुणयुक्तं सर्वभूतव्यापिनं विष्णोः धाम, यत् वाच्यं न नेत्रेण गम्यते, तस्मै नमः समर्पितम्। एवं प्रचेतसः विष्णुं ध्यानैः स्तुत्वा, महोदधौ दशसहस्रवर्षाणि तपः कृतवन्तः। ततो हरिः प्रसन्नः, नूतनोत्पन्ननीलोत्पलदलसदृशवर्णः, तेषां साक्षात् जलमध्ये प्रादुरभवत्। तं गरुडाधिरूढं द्रष्ट्वा, प्रचेतसः भक्तिनम्रशीर्षाः सस्मारुः। भगवतः वचनं श्रुत्वा—"वरं वृणीत, अहं उपस्थितः, अनुग्रहाय सिद्धः"—ते वरदं विष्णुं प्रणम्य, "पितृनिर्देशानुसारं, भूतवृद्धिकरं वरं लभेम" इति अवदन्। भगवाँस्तेषां इच्छितं वरं दत्वा, तत्क्षणाद् अन्तर्धानं कृतवान्; ततो जलात् प्रचेतसः निर्गताः। तदा, प्रचेतसां तपसि स्थितेषु, भूमौ वृक्षाः अनवच्छिन्नाः सर्वत्र प्रसारिताः, जीवभूतानां ह्रासः अभवत्। वाताः प्रवातुं न अशक्नुवन्, द्यौः वृक्षैः आवृतः, दशसहस्रवर्षाणि जीवाः न चलितुम् अशक्नुः। एतद् दृष्ट्वा, जलात् निर्गताः प्रचेतसः सर्वे कोपिताः अभवन्, तेषां मुखात् वाति अग्निश्च निर्गतः। तदा वातः वृक्षान् उपशिक्ष्य, तीव्रः अग्निः तान् दग्धवान्; वृक्षविनाशः अभवत्। वृक्षविनाशं दृष्ट्वा, शेषशाखाः केवलं स्थिताः, प्रजापतिः सोमः तान् उपगम्य, "क्रोधं संयच्छत, नृपाः, मम वचनं शृणुत; वृक्षैः सह शान्तिं करिष्यामि" इति अवदत्। "एषा कन्या दिव्यरूपा, वृक्षकन्यायाः रत्नम्; अहं तां गोभिः सह पालितवान्, आगामिप्रत्ययं जानन्। सा मारिषा इति प्रसिद्धा, वृक्षोत्पन्ना; एषा वः पत्न्यस्तु, वंशवृद्धिं करिष्यति। तस्याः शक्त्या च मम अर्धेन च, दक्षः नाम प्रजापतिः बुद्धिमान् पुत्रः जायेत। मम अंशेन तेषां तेजसा च, सः अग्निसमप्रभः, प्रजावर्धनः भविष्यति।" पूर्वं कण्डु ऋषिः वेदविदां श्रेष्ठः, गोमतीतटे रम्ये तपः कृतवान्। तं विघ्नाय, इन्द्रः प्रम्लोचानाम् अप्सरसं प्रेषितवान्, या शुद्धस्मिता तं ऋषिं मोहितवती। प्रम्लोचया विप्रलिप्तः, शताधिकवर्षाणि मंदरकानन्यां तया सह रमणीयेषु विषयेषु मग्नः अभवत्। सा तं उवाच—"सुरलोकं गन्तुम् इच्छामि, ऋषे, अनुग्रहं दातुम् अर्हसि।" तदा सः तस्या मनसि आसक्तः, "किञ्चिद् दिनानि स्थीयताम्, सुमधुरे" इत्युक्त्वा पुनः तया सह शतवर्षाणि रमणीयेषु विषयेषु रमितः। पुनः सा उवाच—"अनुज्ञां दत्तुम् अर्हसि, सुरालयं गन्तुम् इच्छामि।" सः "तथास्तु" इत्युक्त्वा पुनः "किञ्चिद् स्थीयताम्" इत्युक्तवान्। अन्यशतवर्षाणि यदा अतीतानि, प्रम्लोचा सुमधुरस्मिता पुनः उवाच—"ऋषे, सुरलोकं गन्तुम् इच्छामि।" तदा सः ताम् आलिङ्ग्य, "क्षणं स्थीयताम्, शुभे; दीर्घकालं गन्तासि" इत्युक्त्वा, सा पुनः द्विशतवर्षाणि तेन सह स्थितवती। पुनः यदा सा सुरपतिस्थानं गन्तुम् इच्छन्ती, सः "किञ्चिद् स्थीयताम्" इत्युक्तवान्। सः तस्याः वियोगदुःखं विदित्वा, प्रम्लोचा ऋषेः शापभीत्या, कृपया च, न निर्गता। तं ऋषिं प्रम्लोचा दिनरात्रं सुखेन रमयन्ती, तस्य मनः प्रेम्णा आक्रान्तम्, नित्यम् नूतनानन्दं अनुभवति। एकदा, ऋषिः अत्यावश्यकत्वात् आश्रमात् निर्गतः; तदा शुभा प्रम्लोचा पृष्टवती—"क्व गच्छसि?" सः उवाच—"दिनः परिवर्तितः, शुभे; सायंतनपूजां कर्तुम् गच्छामि, अन्यथा कर्म विरुद्धम्।" प्रम्लोचा स्मितं कृत्वा, "धर्मज्ञ, किं अद्य एव दिनः परिवर्तितः?" इत्युक्तवती। "बहुवर्षाणि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव दिनः परिवर्तितः; एषा न विस्मयः, कस्य विस्मयः इति कथ्यताम्।" ऋषिः उवाच—"प्रभाते त्वं इह आगता, शुभतटे; अहं तव दर्शनं कृतवान्, तवं आश्रमं प्रविष्टवती। अधुनाः सायं प्राप्तम्, दिनः गतः; यद्यर्थं तव हास्यं, तत्त्वं वद।" प्रम्लोचा उवाच—"ब्राह्मण, अहं प्रभाते आगता—एतत् सत्यं, न मिथ्या; किं तु तव, तेन समयेन, शतशः वर्षाणि गतानि।" सोमः उवाच—तदा, भयेन कण्डुः तां पद्मलोचनां पप्रच्छ—"कियत् कालः गतः, यदा अहं तया सह आसम्?" प्रम्लोचा उवाच—"सप्तशतं नव च वर्षाणि, षण्मासाः, त्रिदिनानि च गतानि।" ऋषिः उवाच—"सत्यं वद, किञ्चिद् हास्यं वा, शुभे? अहं केवलं एकं दिनं तया सह अतीतम् इति मन्ये।" एवं संप्रदायेन, शुद्धभावेन, ऋषिकथा दिव्यवृत्तान्तवत् प्रवहति।