प्राचीनबर्हिः नाम हव्यर्द्धानस्य पुण्यात्मनः पुत्राणां पालनकर्ता साक्षात् प्रजापतिः आसीत्। तस्यैव कारणेन कुशा यज्ञीयाः पूर्वशिरसः पृथिव्यां ख्यातिम् अवापुः; प्राचीनबर्हिः अपि पृथिव्यां महाशक्तिमान् इति प्रसिद्धः अभवत्। स राजा सागरतनयां सवर्णां नाम बुद्धिमतीं भार्यां विवाह्य, तमसः पारगः स्वगृहं स्थापयामास। सवर्णायां प्राचीनबर्हिः दश पुत्रान् उत्पादयामास; ते सर्वे प्रचेतसः इति विख्याताः, धनुर्वेदे निपुणाः। ते सर्वे समं धर्ममार्गं आचरन्तः, महत्तपः कृत्वा, दशसहस्रवर्षाणि सागरसलिलेषु वासं कृत्वा तपस्याम् अवर्तन्त। एवं स्थिते, श्रीमैत्रेयः ऋषिं पप्रच्छ—"किमर्थं ते प्रचेतसः सागरसलिलेषु तपः अकुर्वन्? एतद् मे वक्तुम् अर्हसि।" तदा श्रीपराशरः उवाच—"प्रचेतसः पितुः आज्ञया, यः विशालबुद्धिः आसीत्, प्रजावृद्धये आदरात् नियुक्ताः अभवन्, प्रजापतेः आदेशेन।" प्राचीनबर्हिः तान् पुत्रान् उवाच—"मया ब्रह्मणा, देवानां देवेन, आज्ञापितं यत् मम पुत्राः प्रजावृद्धिं कुर्युः; एषा मया उक्ता, यूयं च तद् अङ्गीकृतवन्तः। अतः, मम प्रियार्थं, यत्नेन प्रजावृद्धिं कुरुत; प्रजापतेः आदेशः युष्माभिः सम्यक् पालनीयः।" पितुः वचनं श्रुत्वा, राजपुत्राः ऊचुः—"एवं अस्तु," इति; पुनः पितरं पप्रच्छुः—"कथं कर्मणा वयं प्रजावृद्धिं कर्तुं शक्नुमः? सर्वं साधनं नः निवेदय।" पिता उवाच—"वरदं विष्णुं सम्पूज्य, निःसंशयं इच्छितं फलं लभ्यते; अन्यथा मर्त्यः तद् न प्राप्नोति; किं बहु वक्तव्यम्? अतः, प्रजावृद्धये हरिं सर्वभूताधिपतिं सम्पूजयध्वम्; यदि सिद्धिं इच्छथ, गोविन्दं पूजयत। धर्मार्थकाममोक्षेषु ये नित्यं प्रयत्नवन्तः, तेषां भगवतः आद्यस्य परमात्मनः पूजनं कर्तव्यम्। तम् अच्युतं यं प्रजापतिः जगतः सृष्ट्यर्थं प्रारम्भे पूजयामास, तं सम्पूज्य यूयं प्रजावृद्धिं प्राप्स्यथ।" एवं पितुः उपदेशेन, दश प्रचेतसः सागरसलिलानि प्रविश्य, एकचित्ताः तपः कर्तुं समारब्धवन्तः। दशसहस्रवर्षाणि, विश्वनाथे नारायण एव सर्वलोकाश्रये च, मनः निवेश्य, तत्रैव निमग्नाः अभवन्। एकाग्रचित्ताः सन्तः, ते हरिं स्तुतिभिः सम्पूजयन्तः, तं स्तुतेषु कामान् ददाति इति ज्ञात्वा, तं स्तोतुं आरब्धवन्तः। ततः श्रीमैत्रेयः उवाच—"ये प्रचेतसः सागरसलिलेषु स्थित्वा विष्णोः स्तोत्रं कृतवन्तः, तद् मम श्रावय, हे मुनिश्रेष्ठ।" श्रीपराशरः उवाच—"श्रुणु, मैत्रेय, यथा तैः प्राचीनबर्हिषः पुत्रैः प्रचेतोभिः सलिले निमग्नैः पूर्ववत् गोविन्दः स्तुतः।" प्रचेतसः ऊचुः—"सर्वशब्दाधारं नित्यं, सर्वस्य प्रभवाप्ययम्, तं परमेश्वरं वन्दामः। आद्यं, तुल्यं नास्ति, अनन्तं, अपरिमितं तेजः यः, चराचरस्य कारणम्। यस्य दिनं निराकारस्य आद्यं रूपं, रात्रिश्च तथैव, तं कालस्वरूपं परमेश्वरं वन्दामः। सोमरूपेण देवपितृभिः प्रतिदिनं यः उपभुज्यते, सर्वबीजं, तं सोममयम् वन्दामः। यः तमः ग्रसति, यः तेजसा गगनं प्रकाशयति, यः उष्णशीताम्बुव्युत्पत्तिकरणं सूर्यरूपं, तं वन्दामः। यः स्थूलत्वेन सर्वं जगद् धारयति, यः शब्देन्द्रियाधारः, पृथिवीरूपं तं वन्दामः। यस्यापां स्वरूपं जगतः कारणम्, सर्वदेहिनां बीजम्, हरिं जगदुत्पत्तिं वन्दामः। अग्निरूपेण देवतानां पितॄणां च मुखः, हविः भुङ्क्ते, तं विष्णुं वन्दामः। पञ्चात्मना शरीरस्थः, नित्यं क्रियावान्, व्योमधारः, वायुरूपं तं वन्दामः। सर्वेषां भूतानां यः स्थानदः, अनन्तरूपः, विशुद्धः, आकाशरूपं तं वन्दामः। सर्वेन्द्रियाणां सृष्टेः परमधाम, शब्दादिरूपं, कृष्णं सृष्टिकर्तारं वन्दामः। अक्षराक्षरात्मना इन्द्रियैः विषयग्रहणं यः करोति, ज्ञानमूलं हरिं जगदुत्पत्तिं वन्दामः। इन्द्रियगृहीतेषु विषयेषु आत्मदानं यः करोति, अन्तःकरणरूपं, विश्वात्मानं वन्दामः। यस्मिन् सर्वं विश्वं स्थितम्, यस्मात् उत्पन्नं, यत्र लयं यान्ति, यः प्रलयाधारः, प्रकृतिस्वरूपं तं वन्दामः। शुद्धः, गुणरहितः, मायया गुणयुक्त इव दृश्यते, साक्षात् आत्मस्वरूपं दिव्यं परमपुरुषं वन्दामः। अच्युतः, अजातः, विशुद्धः, निर्गुणः, निर्मलः, तं परं ब्रह्म, विष्णोः परमधाम वन्दामः। न दीर्घः, न ह्रस्वः, न स्थूलः, न सूक्ष्मः, न कृष्णः, न रक्तः, अनासक्तः, निराकारः, अनभिमानी। न व्योमवान्, न संस्पर्शवान्, न गन्धवान्, न रसवान्, न चक्षुष्मान्, न श्रोत्रवान्, अचलः, न वाक्पाणिमान्, न गर्ववान्। न नामवान्, न परिमाणवान्, न सुखवान्, न तेजस्वी, न हेतुवान्, अभयः, विमोहितः, न निद्रावान्, न जरावान्, न मृत्युमान्। न रागवान्, न शब्दवान्, अमृतः, अच्युतः, अनावृतः, यः पूर्वं चोत्तरं च, स एव विष्णोः परमधाम।