षड् मासानां संयोजनात् संवत्सरः सम्पद्यते, स च दक्षिणायणोत्तरायणयोः विभागमाप्नोति। देवतानां हि दक्षिणायनं रात्रिः, उत्तरायणं तु तेषां दिवसम् इति। सहस्रं तु तादृशानां दिव्यानां वर्षाणां कृतत्रेतादियुगानां संज्ञा भवति; द्वादशभागेषु चतुर्णां युगानां विभागं मत्तः शृणु। कृतत्रेताद्यनुक्रमेण चत्वारि, त्रिणि, द्वे, एकं—एवं युगानां विभागः, प्राचीनविदां मतं, प्रतियुगं सहस्रदिव्यवर्षपरिमितिः। तेषां परिमाणशतानां पूर्वसंध्या वर्ण्यते, तदनन्तरं च संध्यांशः समानेनैव परिमाणेन। संध्यायाः संध्यांशयोः मध्ये यः कालः, स एव कृतत्रेतादिसंज्ञकः युगः कथ्यते, विप्रश्रेष्ठ। कृतत्रेताद्वापरकलि—एतानि चत्वारि युगानि प्रसिद्धानि; तादृशानां सहस्रं ब्रह्मणः एकं दिवसम् इति, मुने। ब्रह्मणः दिने चतुर्दश मनवः भवन्ति, ब्राह्मण; तेषां कालमानं गणनया शृणु। सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य च पुत्राः राजा—एते सर्वे यथापूर्वं सृष्टाश्च लीयन्ते च। एकत्रिंशदधिकसप्ततिः, तद्वृद्धं चतुरुणा गुणितं, मन्वन्तरं संज्ञां लभते, स मनोर्देवतानां कालः। अष्टाशीतिसहस्राणि सप्तशतानि द्वे च, दिव्यगणनया स्मृतानि; अन्यानि च सहस्राणि, तद्विपुलानि च। त्रिशतं कोटयः पूर्णसंख्या, द्विज, तत्र च सप्तषष्टिर् नियुतानि, महामुने। विंशतिसहस्राण्यधिकानि, न चातिरिक्तानि; एष मन्वन्तरस्य मानुषवर्षगतं गणनम्, द्विजोत्तम। चतुर्दशगुणितं तद् ब्रह्मणः दिवसम् उच्यते; तस्यान्ते नैमित्तिकप्रलयः प्रसिद्धः। तदा तस्मिन्काले, भूर्भुवःस्वर्लोकादयः त्रयः लोकाः लीयन्ते; ये च महर्लोके वसन्ति, ते तापत्रयात् शान्तिं प्रार्थयन्तः जनलोकं यान्ति। त्रयः लोकाः एकेनार्णवेन सम्प्लुताः सति, ब्रह्मा, नारायणस्वरूपः, शेषशय्यायां स्थितः, लोकसंहारेण महत्त्वं प्राप्तवान्। जनलोके स्थिताः देवाः योगिनश्च पद्मयोनिं चिन्तयन्ति; तस्य सममात्रिकायां रात्रौ, तस्य चान्ते सृष्टिं पुनः करोति। एवं ब्रह्मणः संवत्सरः वर्णितः, तस्य शतं संवत्सराणां तु आयुः; तावद्वर्षशतं तस्य महात्मनः परमो आयुः। निष्पाप, ब्रह्मणः एकः पारार्धः अतीतः; तस्य च अन्ते पाद्यनामकः महाकल्पः अभवत्। द्विज, द्वितीयपारार्धे, यः प्रवर्तमानः, तत्र आद्यः कल्पः वाराहकल्पः इति प्रसिद्धः। श्रीमैत्रेय उवाच— भगवन्, स देवः कथं देवतान्, ऋषीन्, पितॄन्, दानवान्, मनुष्यांश्च, पशून्, वृक्षान्, सर्वाणि च भूतानि, ये च पृथिव्याम्, दिवि, जले च वसन्ति, सृष्टवान्, तत् विस्तरेण वक्तुमर्हसि। द्विजोत्तम, सर्गादौ ब्रह्मणा कियद्रूपगुणस्वभावानि सृष्टानि, तानि अपि विस्तरेण वद। श्रीपराशर उवाच— मैत्रेय, एतत् ते कथयामि; यथा स देवः सृष्टिं चकार, तत् सावधानः शृणु। कल्पादौ स सृष्टिं चिन्तयन्, यथापूर्वं, अचेतनं तमःप्रधानं सृष्टिम् अपश्यत्। एषा तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धसः इति चाख्यातम्; सा पञ्चधा मूढता, महात्मनः उदपद्यत। पञ्चविधा सा सृष्टिः, तस्य चिन्तयतः, अविद्यमाना, अन्तर्बहिश्च, प्रकाशरहिताऽऽसीत्, स्वभावावृता, वृक्षाकारा च। यतः प्रधानवृक्षाः मुख्यसृष्टिः इति कथ्यन्ते, तस्मात् सा मुख्यसृष्टिः इति; ताम् अप्रवृत्तिम् दृष्ट्वा, स पुनरन्यां सृष्टिं चकार। तस्य चिन्तयतः, तिर्यक्स्रोतः प्रवृत्तिः सृष्टिः अभवत्; तिर्यग्गतिः प्रवृत्तिः यस्याः, सा तिर्यक्स्रोतस्सृष्टिः इति प्रसिद्धा। सा तु गवादिभिः प्रारभ्यते, तामसी, अविद्या, विपरीतगामिनी, अविद्यायामपि ज्ञानमिति मन्यन्ते। अहंकारदर्पसम्पन्नाः, अष्टाविंशतिधा प्रविभक्ताः; सर्वे अपि प्रकाशमानाः, परस्परं तिरस्कृताः च। तामपि सृष्टिं अप्रवृत्तिम् अवेक्ष्य, पुनः चिन्तयतः, तृतीयं सात्त्विकं सृष्टिं, ऊर्ध्वस्रोतः प्रवृत्तिं, उत्पन्नाम्। सा सुखानन्दपूर्णा, अविघ्ना, अन्तरबाह्यः प्रकाशमयी, ऊर्ध्वस्रोतः प्रवृत्तिः इति कथ्यते। स्वात्मन्येव तृप्ताः, सा तृतीयसृष्टिः, देवसृष्टिः इति प्रसिद्धा; तस्यां सृष्टायां ब्रह्मा हृष्टः अभवत्। ततः स उत्तमां प्रवृत्तिसम्पन्नां सृष्टिं चिन्तयामास, पूर्वसृष्टीनां, मुख्यसृष्ट्यादीनां, अप्रवृत्तिम् अवेक्ष्य। एवं तस्य सत्यमनसः चिन्तयतः, अव्यक्तात् अधःस्रोतः प्रवृत्तिः फलदायिनी सृष्टिः अभवत्। ऊर्ध्वस्रोतः प्रत्याख्यानात्, वाग्रूपाः प्रवृत्तयः तेषां जाताः; प्रकाशसमृद्धाः सन्तोऽपि, तामसैः रजसा च बाधिताः। तस्मात् दुःखसम्पन्नाः, क्रियायां पुनः पुनः प्रवृत्ताः; मनुष्याः, बहिर्व्यन्तरप्रकाशसम्पन्नाः, प्रयत्नशीलाः इति। एवं, ऋषिश्रेष्ठ, षड्विधाः सृष्टयः अत्र वर्णिताः; आद्या महतः सृष्टिः, या ब्रह्मणः। द्वितीया तु तन्मात्रसृष्टिः स्मृता; तृतीया वैकारिकी सृष्टिः, या इन्द्रियसृष्टिः इति कथ्यते। एवं बुद्धिपूर्वा प्रकृतिसृष्टिः जायते; चतुर्थी मुख्यसृष्टिः, स्थावराणि मुख्यानि मन्यन्ते। तिर्यक्स्रोतस्सञ्ज्ञिता सृष्टिः पशुसृष्टिः इति; तेषां परा, षष्ठी, ऊर्ध्वस्रोतस्स्मृता, या दैवी सृष्टिः इति।