शृणु, मुनिश्रेष्ठ, प्रथमे प्रजापतयः प्रथुं विन्यात्मजं वीर्यवानं प्रजानां प्रीत्यर्थं जातं प्रथमतः राजानं प्रपश्यन्ति स्म। तस्य प्रथोः महात्मनः ऐश्वर्यं यः कश्चन कथयति, तस्य कदापि पापकर्मणः फलप्राप्तिर्न भवति। प्रथोः जन्ममाहात्म्यस्य श्रवणेन जनाः दुःस्वप्नान्मुच्यन्ते, तस्य चरितस्य कीर्तनं सर्वेषां श्रेयस्करं भवति। एवं तस्य प्रथोः महिमानं श्रुत्वा, मुनयः दीर्घेण यज्ञेन सर्वदेवाधिपतिं हरिं सम्यगर्चयामासुः—सर्वयज्ञेश्वरस्य तस्य भागो वः स्यात्, शुभमस्तु। तदा तेजस्वी प्रथुः अग्निवद्वर्णवान् आकाशं प्रविश्य आद्यं अजगवमिव बभौ, तत्र धनुः समादत्त। स धर्मानुसारं कर्माणि कृत्वा, पृथिवीपालकः स पृथ्वीं सम्यगधितिष्ठत्। पृथिव्याः हिताय यदि मां हनिष्यसि, मम विनाशे तव प्रजाः कस्याश्रयः स्युः? इति सा पृथिवी तं प्रथुं प्रत्युवाच। ततः देवा, ऋषयः, दानवाः, राक्षसाः, पर्वताः, गन्धर्वाः, नागाः, यक्षाः, पितरः, वृक्षाश्च—सर्वे तस्य कर्मणि साक्षिणः सञ्जज्ञिरे। एवं प्रथोः पुत्रौ द्वावभवतां—शिखण्डिनी च हविर्द्धानश्च—बलवन्तौ, समृद्धिपालयौ, अन्तर्द्धानात् उत्पन्नौ। हविर्द्धानस्य, अग्नेः कन्यायाः धिषणायाः षड् अपि पुत्रा अभवन्—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजः, अजिनश्च। तेषां मध्ये, प्राचीनबर्हिः महाभागः प्रजापतिः हविर्द्धानस्य पुत्रान् पालयामास। तस्मात् प्राचीनबर्हिषः पूर्वाभिमुखैः कुशैः पृथिव्याम् प्रसिद्धिं प्राप, स च पृथिव्याम् अतिबलवान् इति ख्यातिं जगाम। स राजा सागरतनयां सावर्णां बुद्धिमतीं विवाह्य, तमसः पारमुपेत्य गृहं स्थापयामास। सावर्णायाः प्राचीनबर्हिषः दश पुत्रान् अलभत—ते सर्वे प्रचेतसः इति ख्याता, धनुर्वेदे निपुणाः सर्वे। ते प्रचेतसः तातुल्लिखितं धर्मं अनुष्ठाय, महातपः समाचरन्तः, दशसहस्रवर्षाणि सागरस्य जले वासं कृत्वा तपः कुर्वन्ति स्म। तेषां तपस्याः कारणं श्रुत्वा, मैत्रेयः महर्षिं पप्रच्छ—किमर्थं ते प्रचेतसः सागरजले तपः कुर्वन्ति? पराशरः प्रत्युवाच—प्रचेतसः पितुर्निर्देशेन, प्रजावृद्ध्यर्थं, सन्मानपूर्वकं, प्रजापतेः नियोगेन तत्र तपः कर्तुम् उपेताः। प्राचीनबर्हिषः तान् पुत्रान् अब्रवीत्—ब्रह्मणा सर्वदेवेशेन आज्ञप्तं मया, युष्माभिः प्रजाः वृद्धिम् नेयाः; अहं तद् उक्तवान्, यूयं च तत् अनुमोदितवन्तः। अतः, पुत्राः, मम प्रीत्यर्थं यत्नेन प्रजावृद्धिं साधयन्तु; प्रजापतेः आज्ञा यथावत् पालनीया। पितुः वचः श्रुत्वा, राजपुत्राः 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा, पुनः पितरं पप्रच्छुः—केन कर्मणा वयं प्रजावृद्धिं शक्नुमः? सर्वोपायं वक्तुमर्हसि। पिता अब्रवीत्—वरदं विष्णुं सम्पूज्य निश्चितं फलमवाप्यते; अन्यथा कश्चन न प्राप्नोति—किं वः अन्यद् वदामि? तस्मात् प्रजावृद्ध्यर्थं हरिं सर्वभूताधिपतिं पूजयध्वं; यदि सिद्धिं कामयध्वे, गोविन्दं पूजयध्वम्। ये धर्मार्थकाममोक्षाणां सदा साधनं इच्छन्ति, तैः आद्यः परमः पुरुषः पूजनीयः। तं निश्चलं यं प्रजापतिः सृष्ट्यादौ पूजयामास, तस्य पूजनात् प्रजावृद्धिं प्राप्स्यथ। एवं पितुः उपदेशात् तेषां दश प्रचेतसः सागरस्य जले प्रविश्य, एकचित्ताः तपः कुर्वन्ति स्म। दशसहस्रवर्षाणि, जगन्नाथे नारायणं परमाश्रयं ध्यात्वा, तत्रैव लीनाः अभवन्। तत्रैकचित्ताः सन्तः हरिं स्तोतुम् आरब्धवन्तः, यः स्तुतः इच्छितं फलम् ददाति। ततः मैत्रेयः पप्रच्छ—प्रचेतसः येन स्तोत्रेण विष्णुं स्तुतवन्तः, तद् मम कथय। पराशरः उवाच—शृणु मैत्रेय, यथा प्रचेतसः सागरजले लीनाः सन्तः, पूर्ववत् गोविन्दं स्तुतवन्तः। प्रचेतसः ऊचुः—यः शब्दानां नित्याधारः, स सर्वेश्वरः, सर्वस्याद्यन्तः, तस्मै नमः। यः आद्यः, अनुत्तमः, अनन्तः, अपारः प्रकाशः, यः चराचरस्य कारणं, तस्मै नमः। यस्य दिनं रूपं निराकारस्य, रात्रिश्च तथा, स कालस्वरूपः परमेशः, तस्मै नमः। यः सोमरूपेण प्रतिदिनं देवपितृभिः उपभुज्यते, सर्वबीजः, तस्मै सोमात्मने नमः। यः तमोऽपि भक्षयति, यस्य तीव्रः स्वभावः किरणैः व्योम प्रकाशयति, यः ऊष्मणा, शीतलेन, आपां च कारणं, तस्मै सूर्यात्मने नमः। यः स्थूलत्वेन इदं सर्वं जगत् धारयति, शब्देन्द्रियाणां आधारः, तस्मै पृथिव्यात्मने नमः। यः आपरूपेण जगतः कारणं, सर्वदेहिनां बीजं, हरिः जगदुत्पत्तिकरणं, तस्मै नमः। यः अग्निरूपेण सर्वदेवानां मुखं, देवपितृभ्यः हविः गृह्णाति, तस्मै विष्णवे नमः। यः पञ्चधा शरीरस्थः सदा क्रियावान्, आकाशस्य कारणं, तस्मै वाय्वात्मने नमः। यः सर्वभूतेषु आकाशं ददाति, अनन्तरूपः, शुद्धः, तस्मै व्योमात्मने नमः। एवं प्रचेतसः सागरजले स्थित्वा, परमं विष्णुं स्तुत्वा, तपसा च तुष्टवन्तः, प्रजावृद्धिं प्रार्थयामासुः।