श्रीपराशरः मैत्रेयाय कथयति—ततः स वेण्यपुत्रः पृथुः धनुषः अग्रेण पादेन च लक्षशः पर्वतान् अपाकरोत्, तेन पर्वताः वर्धिताः। पूर्वसर्गे, हे मैत्रेय, न भूमेर् अव्यवहिते स्थले ग्रामविभागः कश्चन आसीत्, न कृष्युपजीव्यम्, न पशुपालनम्, न कृषिः, न च व्यापारमार्गाः। एतानि सर्वाणि वेण्यपुत्रात् पृथोः आरभ्य समुत्थितानि। यत्र यत्र भूमिः समा आसीत्, तत्र तत्र जनाः वासाय ववृधुः। तस्मिन् काले जनानां भोजनं फलमूलमात्रम् आसीत्, तदपि महान् क्लेशेन, यदा ओषधयः क्षीणाः अभवन्। तदा पृथुः, पृथिव्याः अधिपतिः, स्वयम्भुवं मनुम् वत्सरूपेण स्थाप्य, पृथिवीं स्वहस्तेन पयोदुग्ध्वा विविधधान्यानि जनहिताय समुत्पादयत्। तेनाहारेण, प्रिय, जनाः अद्यापि जीवन्ति। पृथुः जीवनदः, पृथिव्याः पिता अभवत्; अतः सा सर्वधारिणी पृथिवी इत्याख्यां प्राप। तदा देवाः, ऋषयः, दानवाः, राक्षसाः, पर्वताः, गन्धर्वाः, सर्पाः, यक्षाः, पितरः, वृक्षाः च—स्वस्वद्रोण्या, स्वस्ववत्सैः, स्वस्वदोहिभिः, पृथिवीं पयोदुग्ध्वा, स्वस्वभोग्यं पयः प्राप्नुवन्। सा पृथिवी पोषिका, धारिका, पालनकर्त्री, प्रदात्री च; विष्णोः पादतलात् उत्पन्ना सा सर्वस्य मूलम् इति श्रूयते। एवं वीर्यवान् वेण्यपुत्रः पृथुः, प्रजाजननाय आद्यः राजा अभवत्। यः कश्चित् एतद् वेण्यपुत्रस्य पृथोः जन्मकथां पठति, तस्य पापं न फलं ददाति। पृथोः जन्ममाहात्म्यश्रवणेन दुःस्वप्ननाशः भवति। पूर्वं च—दीर्घेण यज्ञेन वयं हरीं सर्वदेवयज्ञेश्वरं पूजयामः; तस्य भागो भवताम् अस्तु। पृथुः तेजसा दीप्तः, वह्निसमानवपुः, आकाशे अजगवं रूपं गत्वा, तत्र धनुः गृहीत्वा स्थितः। तेन यथोचितानि कर्माणि कृतानि, ततः स पृथ्वीं पालयामास। पृथिव्या हिताय यदि मां हन्याः, प्रजास्वामिनः आधारः कः स्यात् यदि अहं नश्येयम्? इति पृथिव्या वचनम्। ततो देवाः, ऋषयः, दानवाः, राक्षसाः, पर्वताः, गन्धर्वाः, सर्पाः, यक्षाः, पितरः, वृक्षाश्च—स्वस्वद्रोण्या पृथिवीं दुग्ध्वा स्वस्मिन् स्वमन्नं प्राप्नुवन्। ततः पृथोः द्वौ पुत्रौ महाबलौ, ऐश्वर्यसंरक्षिणौ, शिखण्डिनी च हविर्द्धानः च जातौ; तौ अन्तर्द्धानात् अभवन्। हविर्द्धानात् अग्नेः पुत्र्यां धिषणायाम् षड् अपत्यानि—प्राचीनबर्हिः, शुक्रः, गयः, कृष्णः, व्रजः, अजिनः—जातानि। प्राचीनबर्हिः, पुण्यात्मा, प्रजापतिः, हविर्द्धानस्य पुत्रान् पालयामास। प्राचीनबर्हिणा पूर्वदिशं मुखेन कुशग्रासः पृथिव्याम् प्रतिष्ठितः; तेन सः पृथिव्यां प्रसिद्धः अभवत्। स राजा सागरकन्यां सवर्णां विवाह्य, तमसः पार्श्वे गृहम् स्थापयामास। तस्मात् सवर्णायां प्राचीनबर्हिः दश पुत्रान् अलभत; ते सर्वे प्रचेतसः इति विख्याताः, धनुर्वेदे निपुणाः। ते सर्वे धर्ममेकं चरन्तः, समुद्रस्य जलमध्ये दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवन्तः। मैत्रेयः पृच्छति—किमर्थं ते प्रचेतसः समुद्रजले तपः कृतवन्तः? इति। श्रीपराशरः प्रत्याह—प्रजावृद्धये तैः पितुः आज्ञया, प्रजापतेः नियोगात्, आदरात् तपः कृतम्। प्राचीनबर्हिः उवाच—ब्रह्मणा, देवेशेन, मम पुत्राः प्रजावृद्धये नियोज्यन्ताम् इति उक्तम्; तेनाहम् अपि तान् उक्तवान्। तस्मात् मम प्रियार्थं, प्रजावृद्धये, युष्माभिः प्रयत्नः कर्तव्यः; प्रजापतेः आज्ञा सम्यक् पालनीया। एवं पितुः वचनम् शृत्वा, राजपुत्राः 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाचुः, पुनः पितरं पप्रच्छुः—केन क्रियाविशेषेण वयं प्रजावृद्धिं शक्नुमः? सर्वं साधनं वद। पिता उवाच—वरदं विष्णुं पूजयित्वा, इच्छितं फलम् अवश्यम् लभ्यते; अन्यथा न कश्चन प्राज्ञः प्रजावृद्धिं प्राप्नोति। तस्मात् प्रजावृद्धये हरिं पूजयध्वम्; यदि सिद्धिं इच्छथ, गोविन्दं पूजयध्वम्। धर्मार्थकाममोक्षाणां साधकः स आद्यः परमः पुरुषः पूजनीयः। स एव, यं प्रजापतिः जगत्सृष्ट्यर्थं पूर्वं पूजयामास, तं पूजयित्वा प्रजावृद्धिं प्राप्स्यथ। इति पित्रा उपदिष्टाः, दश प्रचेतसः समुद्रस्य जलानि प्रविश्य, एकचित्ताः हरिं तपसा अर्चयामासुः। दशसहस्रवर्षाणि, विश्वेश्वरं नारायणं, सर्वलोकशरणं, ध्याननिष्ठया उपास्य, तत्रैकचित्ताः हरिं स्तुत्वा, स्तोत्रैः इच्छितं फलं प्रार्थयामासुः। मैत्रेयः पुनः पृच्छति—प्रचेतसः समुद्रजलस्थाः विष्णोः किं स्तोत्रं कृतवन्तः? तदस्ति मे वक्तव्यम्। श्रीपराशरः उवाच—श्रृणु, मैत्रेय, यथा प्रचेतसः, जलन्यस्ताः, गोविन्दं पूर्ववत् स्तुतवन्तः।