पुरा पृथिवी निःकर्षणेन विना स्वयमेव धान्यानि जनयन्ती सुसम्पन्नानि भोज्यानि अददात्। गावः सर्वकामधुग्भूताः सन्तः यथेष्टं ददुः, सर्वपात्रेषु मधु अपि लभ्यमानम् आसीत्। तस्मिन्नेव समये पृथोः जन्मोत्सवे पितृयज्ञे सुतः नाम विद्वान् सूतः सुत्यायां दिवसे जातः। तत्रैव महति यज्ञे माघधः अपि विद्यया सम्पन्नः अभवत्। तौ सूतमाघधौ महर्षिभिः प्रतिष्ठापितौ। ऋषयः ऊचुः—"पृथोः, वेनपुत्रस्य, धर्मिष्ठस्य, कीर्तिः स्तूयताम्; युष्माकं कर्म युक्तम्, स्तुत्यस्य च योग्यौ भवन्तः।" तौ च, कृताञ्जली, सर्वान् ब्राह्मणान् ऊचतु:—"अद्य नूतनस्य राज्ञः कर्माणि न ज्ञायन्ते। गुणा अपि न विज्ञायन्ते, न च कीर्तिः प्रतिष्ठिता; किं स्तौमः? किं वदेम?" तदा मुनयः प्राहुः—"एष बलवान् सार्वभौमः महाकर्माणि करिष्यति; यैः गुणैः युक्तः भविष्यति, तैः स्तूयताम्।" ततः राजा पृथुः, एतद् श्रुत्वा, परमं तुष्टिं प्राप। स चिन्तयामास—"गुणैः एव स्तूयते जनः; तस्मात् गुणाः मम अपि स्तुत्याः। यदद्य सूतमाघधाभ्याम् स्तूयते, तद् अहम् अपि आचरिष्यामि। यद् त्याज्यम् उक्तं, तद् त्यक्ष्यामि।" ततः सूतमाघधौ, कौशलयुक्तौ मधुरगिरौ, पृथोः भविष्यदाचारान् वर्णयन्तौ, स्तुतिं चक्रतुः—"एष राजा सत्यवक्ता, दानशीलः, प्रतिज्ञायाम् स्थितः, लज्जासम्पन्नः, मैत्रीशीलः, क्षमावान्, धैर्ययुक्तः, दुष्टदण्डकः। धर्मज्ञः, कृतज्ञः, दयालुः, मधुरवक्ता, पूज्यपूजकः, यज्ञकर्ता, ब्राह्मणनम्रः, साधुभिः पूजितः।" राजा अपि, मित्रारिपक्षपातवर्जितः, सूतमाघधयोः उक्तगुणान् हृदि स्थाप्य, तदनुसारं व्यवहत्। ततः पृथिवीपतिः विविधान् महायज्ञान् कृत्वा, विपुलानि दानानि ददौ। किन्तु, यदा औषधयः नष्टाः, जनाः क्षुधया पीडिताः, राजा नासीत्, तदा ते सर्वे जनाः पृथिवीपतिं शरण्यं गत्वा, वन्दित्वा, तस्य पृष्टाः कारणं न्यवेदयन्—"राजन्, राजानः अभावे, पृथिवि, सर्वाः औषधयः उपभुक्ताः; तस्मात् सर्वे जनाः विनश्यन्ति। त्वं सृष्टिकर्त्रा जनसंरक्षकः नियुक्तः; अस्मभ्यं क्षुधार्तेभ्यः जीवनाय औषधयः दातव्या:।" एवं श्रुत्वा, राजपुत्रः दिव्यं धनुः बाणं च गृह्य, कोपेन पृथिवीं अन्वधावत्। सा पृथिवी, भीता, गवां रूपं कृत्वा, ब्रह्मलोकपर्यन्तं लोकान् पलायिता। यत्र यत्र सा जगाम, तत्र तत्र सायुधं वेनपुत्रं दृष्ट्वा, सशस्त्रं तम् अपश्यत्। सा कम्पमानाङ्गी, तस्य बाणेभ्यः शरणं याचमाना, राजानं पृथुम् इदम् उवाच—"नारीवधः महापातकम्; किं मां हन्तुम् एवं यतसे?" पृथुः उवाच—"दुष्टस्य वधेन बहूनां हितं सिध्यति; तस्मात् तस्य वधः पुण्यदः।" पृथिव्य् उवाच—"यदि जनहिताय मां हन्तुम् इच्छसि, तर्हि को लोकानां आधारः भविष्यति?" पृथुः उवाच—"त्वाम् आज्ञाव्यतिक्रमिणीं वधित्वा, योगबलात् अहम् एव एतान् जनान् धारयिष्यामि।" तदा सा पृथिवी, भयाकुला, पुनः नम्रत्वा, राजानं वचनम् उवाच—"यथायोग्योपायेन कार्याणि सिध्यन्ति; तस्मात् उपायं वक्ष्यामि। सर्वाः औषधयः मया पिताः; यदि इच्छसि, ताः दुग्धरूपेण दास्यामि। जनहिताय वत्सः क्रियताम् येन दुग्धं दास्यामि। दुग्धं समं सर्वत्र भवतु; बीजं श्रेष्ठानां औषधीनां सर्वत्र उत्पद्यताम्।" ततः वेनपुत्रः धनुष्कोट्या पादेन च, सहस्रशः पर्वतान् अपाकरोत्, पृथिवीं समां चकार। पूर्वे सृष्टौ न ग्रामविभागः, न प्रदेशविभागः, न कृषिः, न पशुपालनं, न व्यापारमार्गः आसीत्; एतानि सर्वाणि वेनपुत्रात् आरब्धानि। यत्र पृथिव्यां समता आसीत्, तत्रैव जनाः निवसन्ति स्म। तदा जनानां आहारः फलं मूलं च आसीत्, तदपि कठिनेन, यदा औषधयः नष्टाः। ततः स्वायम्भुवं मनुम् वत्सरूपेण स्थाप्य, पृथुः स्वहस्तेन पृथिवीं दुग्ध्वा, सर्वप्रकाराणि धान्यानि जनहिताय प्रासूत। तेन आहारेण जनाः अद्यापि जीवन्ति। पृथुः जीवनदः, पृथिव्याः पितरः अभवत्; तस्मात् सा पृथिवी इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। ततः देवा, ऋषयः, दानवाः, राक्षसाः, पर्वताः, गन्धर्वाः, सर्पाः, यक्षा, पितरः, वृक्षाः च—स्वस्वकुम्भान् गृह्य, स्वस्ववत्सैः, स्वस्वदोहकैः पृथिवीं दुग्ध्वा, स्वस्वं दुग्धं प्राप्नुवन्। सा पृथिवी पोषिका, धारिका, जीवनदात्री, सर्वत्रा अपि प्रजासु प्रतिष्ठिता; विष्णोः पदनिःसृता सा सर्वस्य मूलं अभवत्।