समुद्रमन्थने क्रियमाणे, तदा वेनपुत्रः पृथुर्नाम तेजस्वी वीर्यवान् स्वस्वरूपेण वह्निवत् दीप्तिमान् अभवत्। तस्य आविर्भावे दिवः आजगवाख्यं प्राचीनं धनुः, दिव्याः शराः कवचं च समुत्पतन्ति स्म। अस्य जन्मन्यखिलेषु स्थलेषु प्रजाः प्रमुदिताः। धर्मात्मनो वीर्यवन्तः पुत्रे जातमात्रे, वेनः अपि पुण्नामकात् नरकात् उद्धृत्य स्वर्गं ययौ। ततः समुद्रसरितः सकलरत्नोदकैः सह तस्याभिषेकाय समागताः। तत्र पूज्यः पितामहः, देवा, आङ्गिरससुताः, स्थावरजङ्गमाः सर्वे च, पृथुं वेनात्मानं सम्यक् राजानं अभिषिच्य सन्न्यस्य समुपविविशुः। पृथोः दक्षिणहस्ते चक्रलक्षणं दृष्ट्वा, पितामहः तं विष्णोः अंशमिति ज्ञात्वा परमं सन्तोषं प्राप। विष्णोः चक्रलक्षणं सर्वेषां सम्राटां हस्ते दृश्यते, यैः तेजसा देवाः अपि निवारितुं न शक्यन्ते। एवं महाबलः महावीर्यः पृथुः वेनपुत्रः धर्मेण महद्राज्यं प्राप्य यथाविधि राजाभिषिक्तः। पूर्वं ये जनाः तेन पित्रा पराजिताः, तान् पृथुः स्वस्नेहसंपन्नान् कृत्वा स्वकीयः ‘राजा’ इति नाम प्राप। समुद्रं प्रति गच्छतः तस्य जलानि स्थिराणि अभवन्, पर्वतानि मार्गं ददुः, पताकाः च न भग्नाः। पृथिव्यां कर्षणं विना स्वयमेव धान्यानि अभवन्, दुग्धदायिन्यः गावः सर्वकामधुग्भूताः, सर्वपात्रेषु मधु लब्धम्। तस्य जन्मकाले, पितृयज्ञे शुभे सुतः विद्वान् सूतः सूत्यायां जातः। तस्मिन्नेव महायज्ञे पण्डितः मागधः अपि जातः; सुतमागधौ ऋषिभिः प्रसिद्धौ अभवताम्। ऋषयः ऊचुः—‘सर्ववीर्यसम्पन्नः पृथुः वेनपुत्रः स्तूयताम्; भवद्भ्यां कृत्यमिदं युक्तं, यूयं स्तोत्रार्हौ।’ तौ च प्रणम्य सर्वान् विप्रान् ऊचतुः—‘अद्य नूतनस्यास्य राज्ञः कर्माणि न ज्ञातानि।’ ‘गुणा अपि न विज्ञायन्ते, न च कीर्तिः प्रतिष्ठिता; किं स्तौमः, किमु वदामः?’ इत्युक्ते, मुनयः प्रोचुः—‘एष बलवान् सार्वभौमः राजा कर्माणि करिष्यति, यैर्गुणैः स्यात् तैः स्तूयताम्।’ श्रृण्वन् पृथुः परमं सन्तोषम् अवाप; ‘गुणैः स्तूयते जनः, तस्मात् गुणा एव मे प्रियाः।’ इति चिन्तयन्, ‘यद्यद्यद्यद्येतौ स्तुतौ वदिष्यतः, तदहमप्यनुष्ठास्ये; यच्च हेयमुक्तं, तदपि वर्जयिष्ये।’ इति निश्चयमकरोत्। ततः सुतमागधौ मधुरवाचिनौ पृथोः भाव्यकर्माणि स्तुवन्तौ स्तोत्रं निर्मिमाते। ‘एष राजा सत्यवादी, दानशीलः, प्रतिज्ञास्थिरः, लज्जासम्पन्नः, मैत्रीवान्, क्षमावान्, धैर्ययुक्तः, दुष्टदण्डकृत्। धर्मज्ञः, कृतज्ञः, दयालुः, प्रियवादिन्, सत्कृत्य सत्कृतः, यज्ञकर्ता, ब्राह्मणपूजकः, साधुभिः पूज्यते।’ राजा पृथुः, शासनकाले मित्रारिपक्षपातवर्जितः, सूतमागधयोः कथितान् गुणान् मनसि स्थाप्य तदनुसारं व्याहरत्। स पृथ्वीपतिः लोकपालनाय नानाविधान् महायज्ञान् कृत्वा विपुलं दानं दत्तवान्। कालेन पौराः क्षुधया पीडिताः पृथुं जग्मुः, यदा ओषधयः नष्टाः, राजा च नासीत्। स तान् पृष्ट्वा, ते प्रणम्य कारणं न्यवेदयन्—‘राजानां विरेमे, हे पृथिवीपते, सर्वाः ओषधयः उपभुक्ताः, तेन सर्वे जनाः क्षीयन्ते।’ ‘त्वं सृष्टिकर्त्रा लोकपालनाय नियुक्तः, जीवोदयदातासि; अतः, वयं क्षुधार्ताः, जीवनाय ओषधयः देहि।’ इत्युक्ते, पृथुः दिव्यं धनुः शरांश्च गृह्य, कोपेन पृथिवीं अन्वधावत्। सा च पृथ्वी वेगात् धेनुरूपिणी सा सर्वलोकान् ब्रह्मलोकं च भीता पलायिता। यत्र यत्र सा प्रजाधारिणी जगाम, तत्र तत्र तं वेन्यं धनुर्धरं दृष्ट्वा बिभ्यत्। सा भीता, त्रासिता, तस्य शरात् शरण्यं याचमाना, पृथुं महाबलम् इदं वाक्यम् उवाच—‘स्त्रीवधः महापापं, न पश्यसि किम्? किमर्थं मां हन्तुम् इच्छसि?’ पृथुः उवाच—‘दुष्टवधे बहूनां हितं सिध्यति; तस्य वधात् पुण्यं भवति।’ पृथिव्युवाच—‘यदि जनहिताय मां हन्तुम् इच्छसि, तर्हि जनानां आधारः कः स्यात्?’ पृथुः प्रत्युवाच—‘त्वां शासनविमुखां शरैः हत्वा, मम योगबलात् एतान् जनान् धारयिष्यामि।’ ततः सा पृथ्वी, प्रणम्य, भीतसर्वाङ्गी, पुनः पृथुं वाक्यमब्रवीत्—‘सर्वकार्याणि युक्तोपायेन सिध्यन्ति; तस्मात् उपायं वक्ष्यामि, इच्छसि चेत् कुरु। सर्वाणि महौषधानि मया पचिता; तानि यदि इच्छसि, पयोरूपेण दास्यामि। अतः जनहिताय, धर्मिष्ठ, वत्सं कुरु येन दुग्धं दास्यामि। सर्वत्र समं दुग्धं कुरु, बीजं श्रेष्ठानामोषधीनां सर्वत्र उत्पद्यताम्।’ एवं पृथुः वेनपुत्रः, सर्वप्राणिनां हिताय, धर्मेण, क्षमया च, पृथिव्याः सम्यक् पालनं कृत्वा, सर्वलोकानां पोषणाय महदुद्यमं चकार।