महर्षयः किल वेनस्य भुजम् अमन्थयन्, तदा तस्मात् भुजात् राज्ञा विख्यातः पृथुर्नाम राजा समुत्पन्नः, स वेण्य इति प्रसिद्धः। स एव जनानां हिताय पृथिवीं प्रथमं दुहित्सितवान्। तत्र मैत्रेयः महर्षिं पराशरं पप्रच्छ—“कस्मात् कारणात् महर्षयः वेनस्य भुजम् अमन्थयन्, येन बलवान् पृथुः जातः?” इति। ततः श्रीपराशरः उवाच—“मृत्योः कन्या सूनिता नाम आदौ आसीत्, सा अङ्गाय पत्नीत्वेन दत्ता; तस्यां वेनः जातः। मृत्योः दुहितुः सुतः सन्, स मातामहदोषात् स्वभावतः एव दुष्टः जातः, हे मैत्रेय। तं वेनं, महर्षयः अभिषेच्य, सर्वभूमण्डले राजा इति घोषयामासुः। स च ‘न कश्चन यजनं, दानं, होमं वा कुर्यात्; अन्यः कः यज्ञभोक्ता मत्तः? अद्य अहमेव यज्ञेशः, अहमेव स्वामी’ इत्येवमाज्ञापयत्। ततः ते महर्षयः, राजानं पूर्वं पूजयित्वा, समीपं गत्वा, सौम्यं वचनं प्रोचुः—‘राजन्, नः वाक्यं शृणु, भूमिपते; राज्यं शरीरस्य हिताय, जनानां च परमार्थाय भवति। दीर्घेण यज्ञेन वयं हरिं सर्वयज्ञपतिं देवादिदेवं पूजयिष्यामः; तव कल्याणं भूयात्। तस्य यज्ञस्य अंशः तव भविष्यति। यज्ञेन यज्ञपुरुषः विष्णुः तुष्यति, स च सर्वान् तव कामान् अस्माभिः दास्यति। यत्र यज्ञपतिः हरिः यथाविधि पूज्यते, तत्र स राजा सर्वान् कामान् लभते’ इति। एवं श्रुत्वा, वेनः प्रत्युवाच—‘मत्तः कोऽपि श्रेष्ठः अस्ति वा? अन्यः कोऽपि पूज्यः? सः कः हरिः, यः यज्ञपतिः इति ख्यातः, यं यूयं परमं मन्यध्वे?’ इति। ‘ब्रह्मा, जनार्दनः, शम्भुः, इन्द्रः, वायुः, यमः, रविः, अग्निः, वरुणः, धाता, पूषा, पृथिवी, चन्द्रमा—एते चान्ये च देवाः, ये शापान् वरान् च ददति, सर्वे राज्ञः शरीरे निवसन्ति; राजा एव सर्वदेवतामयः’ इति। ‘मम आज्ञां शृणुध्वम्; यथाज्ञप्तं तथा कार्यं भवतु; न दानं, न यजनं, न होमः, हे द्विजातयः। यथा स्त्रीणां पतिसेवना परमा धर्मः, तथा ममाज्ञापालनं भवतां धर्मः’ इति। ततो महर्षयः ऊचुः—‘अनुज्ञां देहि, महाबाहो, धर्मः न नश्यतु; एष यज्ञानां परम्पराच्युतिः लोकस्य धारकः’ इति। तथापि, तैः पुनः पुनः याच्यमानः, वेनः अनुमतिं न दत्तवान्। तदा सर्वे महर्षयः क्रोधसंयुक्ताः, ‘हन्तव्यः, हन्तव्यः, अयं पापः’ इत्यन्योन्यं प्रोचुः। ‘यो विष्णुं, यज्ञपुरुषं, सनातनं, निन्दति, स पापकर्मा, पृथिव्याः अधिपतित्वाय अर्हति न’ इति। एवं उक्त्वा, मन्त्रशुद्धैः कुशैः तं वेनं पूर्वदुष्कृतदोषात् अभिहत्य निपातितवन्तः। ततः, हे द्विजश्रेष्ठ, महर्षयः सर्वत्र रजः समुत्थितं दृष्टवन्तः। तत्र जनाः आगत्य पप्रच्छुः—‘किमेतत्?’ इति। जनाः ऊचुः—‘राज्ये राज्ञः अभावे चौर्यं प्रवृत्तम्; परधनलोलुपाः अन्येषां धनम् अपाहरन्।’ तेषु चौर्येषु, तेषां प्रवृत्तिः तीव्रतरा जाताऽभवत्, तेन महद्रजःपुञ्जः उत्पन्नः। ततः सर्वे मुनयः विचार्य, सुतार्थं, पुत्रहीनस्य वेनस्य ऊरुं मन्थितवन्तः। तस्मात् मन्थनात् एकः पुरुषः निष्पन्नः, दग्धस्तम्भसदृशः, मुण्डितशिराः, लघुः। स मुनीन् पप्रच्छ—‘किं करवाणि?’ इति। ते ऊचुः—‘निषीद’ इति; तेन स निषाद इति प्रसिद्धः अभवत्। तस्मात् निषादाः उत्पन्नाः, ये विंध्यपर्वते वसन्ति, दुश्चरितचिह्निताः। तेन मार्गेण राज्ञः पापं निर्यातितम्; निषादाः वेनपापविनाशिनः अभवन्। अनन्तरं द्विजातयः महर्षयः तस्य दक्षिणभुजम् अमन्थयन्। तस्मिन् मन्थने, वेनपुत्रः पृथुः तेजस्वी, तेजोराशिः, अग्निवत् स्वस्वरूपे प्रादुरभूत्; दिव्यं आजगवम् धनुः, दिव्यानि बाणानि, कवचं च आकाशात् पतितानि। तस्य जन्मनि, सर्वे प्राणिनः सर्वत्र हृष्टाः अभवन्। पुत्रजन्मेन, वेनः अपि पुण्नामकात् नरकात् उद्धृत्य स्वर्गं गतः। तदा, समुद्राः, नद्यः च, सर्वरत्नानि जलानि च आदाय, तस्य अभिषेकाय समागताः। पूज्यः पितामहः, देवैः, आङ्गिरसैः, स्थावरजङ्गमैः च सह, समागत्य, वेण्यं सम्यक् अभिषिच्य राजानं कृतवन्तः। तस्य दक्षिणहस्ते चक्रचिह्नं दृष्ट्वा, पितामहः पृथुं विष्णोः अंशमिति ज्ञात्वा परमं तुष्टिम् अगमत्। विष्णोः चक्रचिह्नं सर्वभौमेषु राजसु दृश्यते, येषां तेजः सुरैरपि न बाध्यते। एवं वेनपुत्रः पृथुः महाबलपराक्रमसम्पन्नः, सम्यक् अभिषिक्तः, विस्तीर्णं राज्यं, धर्मं च अवाप्तवान्। ये जना पूर्वं पितृणा पराजिताः, तान् स पृथुः स्नेहेन जयित्वा, तेषां स्नेहात् ‘राजा’ इति नाम लब्धवान्। तस्य समुद्रं प्रति गच्छतः, जलानि तिष्ठन्ति स्म; पर्वतानि अपि पन्थानं ददुः; ध्वजः अपि न भग्नः।