स एव सृष्टः स एव स्रष्टा सृष्टेः पालनकर्ता च, पाल्यः च, ग्रसिता च; स एव परमो विष्णुः, वरदः, उत्तमः, ब्रह्मादिरूपधारी सर्वरूपवान्। अथ मैत्रेयः उवाच— हे भगवन्, निर्गुणस्य, अकल्पनीयस्य, शुद्धस्य, निर्मलस्वभावस्य ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकार्यम् कथं कल्प्यते? पराशरः प्रत्युवाच— हे तपोनिधे, सर्वेषां भूतानां शक्तयः अचिन्त्या अविज्ञेया च; एवं ब्रह्मणः सृष्ट्यादिशक्तयः तस्मादेव सम्प्रसूताः, यथा वह्नेः तापः स्वभावतः जायते। शृणु तर्हि भगवतः नारायणस्य, लोकपितामहस्य, सृष्ट्युपक्रमं यथावत्। स सदा उत्पन्न इति कथ्यते, परन्तु स एवोपचारः; तस्य हि स्वमानेन शतवर्षपरिमाणं आयुः कथ्यते, सा 'परा' नाम, तस्य अर्धं 'पारार्धः' इति प्रसिद्धम्। यत् पूर्वं विष्णोः कालस्वरूपं ते वर्णितं, तेन कालमानेन तस्य परिमाणं ज्ञेयम्। एवमेव, हे उत्तम, अन्येषां सर्वेषां भूतानां—स्थावरजङ्गमानां, पृथिव्याः, पर्वतानां, समुद्राणां च—परिमाणं ज्ञेयम्। हे मुने, पञ्चदश निमेषाः एका 'काष्ठा' इति निश्चितम्; त्रिंशत् काष्ठाः एका 'कला', त्रिंशत् कलाः एका 'मुहूर्तः' नियमेन। एतावता मुहूर्तसंख्यया मानवस्य अहः-रात्रं गण्यते; एवं तस्य मानेन मासः द्विपक्षसमेतः। षड्भिः मासैः संवत्सरः स्यात्, दक्षिणायन-उत्तरायणभेदेन; दक्षिणायनं देवतानां रात्रिः, उत्तरायणं तु तेषां दिवसम्। सहस्रं दिव्यवर्षाणि कृतत्रेतादियुगानि कथ्यन्ते; द्वादशभागविभागं चतुर्णां युगानां मत्तः शृणु। कृतादीनां युगानां चतुर्णां—चतुर्विधं, त्रिविधं, द्विविधं, एकविधं—एवं भागाः; तज्ज्ञैः सहस्रदिव्यवर्षाणि प्रतियुगं निर्दिष्टानि। तस्मिन्नेव शतसङ्ख्ये पूर्वसंध्या वर्णिता; तस्य युगान्ते च संध्यांशः तद्रूप एव। संध्यासंध्यांशयोः मध्ये यः कालः, स एव कृतत्रेतादियुगनाम्ना प्रसिद्धः। कृतं, त्रेता, द्वापरं, कलिः—एते चत्वारः युगाः कथ्यन्ते; सहस्रयुगपर्यन्तं ब्रह्मणः अहः, हे मुने। एतेन ब्रह्मणः अह्नि चतुर्दश मनवः सन्ति; तेषां कालमितिं गणनया शृणु। सप्तर्षयः, देवाः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्रराजानः—एते सर्वे सहैव सृज्यन्ते लीयन्ते च यथापूर्वम्। एकसप्तत्यधिकानि चत्वारि गुणितानि—एवम् मन्वन्तरकालः, मनोः देवतानां च कालः। अष्टशतानि सप्तदश च द्विसप्ततिः सहस्राणि दिव्यगणनया स्मृतानि; अन्यानि च तद्वत् द्विगुणानि अधिकानि च। त्रिशतकोटयः पूर्णसङ्ख्या कथ्यन्ते, सप्तषष्टिः नियुतः अपि, हे महामुने। विंशतिसहस्राण्यपि, न अधिकानि; एष मन्वन्तरस्य मानववर्षगणना, हे द्विज। चतुर्दशगुणितः स कालः ब्रह्मणः अह्नि कथ्यते; तस्यान्ते 'नैमित्तिकप्रलयः' इति प्रसिद्धः। तदा त्रीणि लोकानि—भूः, भुवः, आदयः—लीयन्ते; महर्लोकवासी जनाः तापत्रयात् मोक्षं प्रार्थयन्तः जनलोकं यान्ति। त्रिषु लोकेषु एकस्मिन्समुद्रे लीयमाने, ब्रह्मा नारायणस्वरूपः, लोकसंहारमाहात्म्येन शेषशय्यां शयितः। जनलोके निवसन्तः देवाः योगिनश्च पद्मयोनिं ध्यायन्ति; समकालिकरात्रौ तस्यां समाप्तायां, स पुनः सृजति। एवं ब्रह्मणः संवत्सरः उक्तः, तस्य शतसंवत्सरं आयुः; शतसंवत्सरं तस्य महात्मनः परं जीवनम्। एकः पारार्धः ब्रह्मणः गतः, तस्यान्ते 'पाद्य' इति महाकल्पः अभवत्। द्वितीयपारार्धे, यः इदानीं प्रवर्तमानः, प्रथमो कल्पः 'वाराहकल्पः' इति प्रसिद्धः। अथ मैत्रेयः उवाच— स दिव्यः भगवाञ् कथं देवतान्, ऋषीन्, पितॄन्, दानवान्, मनुष्यांश्च, पशून्, वृक्षान्, सर्वाणि च भूतानि—पृथिव्यां, आकाशे, जले च—सृष्टवान्? कानि च गुणरूपाणि, स्वभावांश्च, ब्रह्मा सृष्ट्यादौ जगति निर्मितवान्, तत्त्वेन विस्तरेण वद। पराशरः उवाच— हे मैत्रेय, तदहं ते वक्ष्यामि; सāvadhānena शृणु, यथा स भगवान् देवता आदीन् सृष्टवान्। स कालप्रारम्भे कल्पानां, यथा पूर्वम्, सृष्टिं चिन्तयन्, अविज्ञानरूपा सृष्टिः अभवत्, या तमोरूपिणी। सा तु तमः, महामोहः, तामिस्रं, अन्धसः इति च कथ्यते; एषा पञ्चधा अज्ञानस्वरूपिणी महात्मनः समुत्पन्ना। पञ्चधा सृष्टिः सन्, चिन्तयतः, अविज्ञानरूपा अभवत्; सा आन्तरबाह्यरूपिणी, प्रकाशरहिताऽस्वरूपावृता, वृक्षरूपिणी च। यतः प्रधानवृक्षाः मुख्यसृष्टिरिति कथ्यन्ते, एषा 'मुख्यसृष्टिः' इति प्रसिद्धा; तस्यां तु असमर्थां दृष्ट्वा, स पुनः अन्यां सृष्टिं अकरोत्। तस्य चिन्तयतः, तिर्यक्स्रोतः प्रवाहवती सृष्टिः अभवत्; तेषां प्रवृत्तिः तिर्यक्, तस्मात् 'तिर्यक्स्रोतसः' इति सृष्टिः प्रसिद्धा। एते गवां आदि, तमोगुणप्रधानाः, अज्ञाः, विपरीतमार्गगामिनः, अज्ञानिनः अपि आत्मज्ञानमिव मन्यन्ते। अहंकारमदाभिमानवशाः, अष्टाविंशतिधा जाताः; सर्वे अपि प्रकाशमानाः, परस्परं तु आच्छाद्यन्ते। तामपि सृष्टिं असमर्थां ज्ञात्वा, तस्य चिन्तयतः, तृतीया सत्त्वप्रधानोर्ध्वस्रोतसः सृष्टिः उत्पन्ना।