मैत्रेयः महर्षिं पराशरं विनयपूर्वकं प्रार्थयामास—“भगवन्, कृपया मां प्रसन्नचित्तेन पश्यतु। भवतः अनुग्रहेण अहं सर्वमेतद् ज्ञातुम् इच्छामि।” तदा श्रीपराशरः प्रहर्षेण मैत्रेयं धर्मवित् इति संबोध्यावदत्—“साधु पृष्टं त्वया, मैत्रेय! त्वया मे प्राचीनकथाः स्मारिताः। यथा मम पितामहः भगवत् वसिष्ठः कदाचिद् उक्तवान्, तद् शृणु। पूर्वकाले मम पितरं विश्वामित्रेण प्रेषितः राक्षसः ग्रसित्वा नाशयामास। तद्वृत्तं श्रुत्वा, मैत्रेय, मम मातुलस्य कोपः सञ्जातः। ततः अहं राक्षसानां विनाशाय यज्ञं प्रवर्तितवान्, यस्मिन्यज्ञे शतशः निषाचराः भस्मसात् कृताः। तेषु राक्षसेषु क्षीयमाणेषु, मम पितामहः पुण्यश्लोको महायशाः वसिष्ठः माम् उपगम्य उवाच— ‘अलमिति, वत्स, अतिक्रान्तेन क्रोधेन; संयम्य एषः क्रोधः। राक्षसाः न दोषिणः; यत् तव पितरं प्राप्तं, तद् दैवयोगात्। अज्ञानिनां क्रोधः जायते, न तु विदुषाम्। कः कं हन्ति? प्रत्येकस्य कर्मफलमेव अनुभूयते। यः महायज्ञे अपि प्रवृत्तः, तस्य अपि क्रोधः कीर्तिं तपश्च नाशयति, केवलं च जनानां परमं क्लेशं जनयति। ये महर्षयः स्वर्गमोक्षस्य हेतवः, ते सर्वदा क्रोधं वर्जयन्ति; तस्मात् त्वं अपि तस्मात् विमुक्तः स्यान्। क्रोधपीडितेन यज्ञेन नास्ति श्रेयः; सत्त्वशीलाः क्षमायाम् एव प्रतिष्ठिताः। अलमस्य यज्ञस्य, तिष्ठतु।' एवमुक्तः अहं पितुः वचः मान्य मान्य तं यज्ञं तत्क्षणाद् उपसंहरं। ततो मम पितामहः पुण्यश्लोको वसिष्ठः सुप्रीतः अभवत्; तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मपुत्रः पुलस्त्यः तत्र आगतः। स पितामहेन अर्घ्यं प्राप्य, आसनं गृहीत्वा, महात्मा पुलस्त्यः, पुलहस्य ज्येष्ठभ्राता, मां मैत्रेयमिदं वचोऽब्रवीत्— ‘यत् त्वया अद्य महाशत्रुतायामपि गुरुणा उपदिष्टां क्षमां स्वीकृतं, तस्मात् त्वं सर्वशास्त्राणि विज्ञास्यसि। मम वंशः क्रोधेनापि न विच्छिन्नः; तस्मात् त्वां अन्यं वरं ददामि। त्वं, वत्स, पुराणसंहितायाः कर्ता भविष्यसि, देवतानां च तत्त्वतः ज्ञानं प्राप्स्यसि। प्रवृत्तौ निवृत्तौ च तव चित्तं शुद्धं भविष्यति; मम अनुग्रहेण तव संशयः न भविष्यति।' पुनः मम पितामहः पुण्यश्लोको वसिष्ठः माम् अवदत्—‘यत् पुलस्त्येन उक्तं, तद् सर्वं नूनं सम्पन्नं भविष्यति।’ एवं वसिष्ठपुलस्त्ययोः पूर्वोक्तं सर्वं तव प्रश्नात् मम स्मृतौ पुनरावर्तते। अतः, मैत्रेय, यथापृच्छसि, सर्वं ते कथयिष्यामि; शृणु पुराणसंहितां यथावत्। विश्वात् विष्णुः उत्पद्यते, तस्मिन् एव स्थितम्; स एव जगतः धारयिता नियन्ता च, स एव जगत्। अतः विष्णवे शुद्धाय, नित्याय, अविकारिणे, एकरूपाय, सर्वविजयिने, नमः। हिरण्यगर्भाय, हरये, शंकराय, वासुदेवाय, त्रातृकर्तृभर्तृसंहारिणे जगतः नमः। विष्णवे, यस्य रूपं एकं बहु च, स्थूलसूक्ष्मात्मने, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे, मोक्षहेतवे, नमः। विष्णवे, परात्मने, सृष्टिस्थितिलयमूलाय, सर्वलोकसाराय, नमः। अच्युताय, परमपुरुषाय, जगदाधाराय, अणोऽणीयसे, सर्वभूतनिवासिने, नमः। ज्ञानस्वरूपं परमशुद्धं, तदेव वस्तुनिष्ठमिव भ्रान्त्या दृश्यते। विष्णवे, जगद्ग्रासाय, सृष्टिस्थितिपालकाय, सर्वलोकाधिपाय, अजाय, अक्षराय, अविकारिणे, नमः। यथापूर्वं, यत् भगवत्पद्मयोनेः पितामहस्य वचनं दक्षादिमुनीन्द्रैः पृष्टः, तत् प्रवक्ष्यामि। यत् पूर्वं पुरुकुत्साय नर्मदातटे सारस्वतेन उक्तं, तेन च मम, मया च सारस्वते, तद् एव प्रवक्ष्यामि। स एव परः परेषां, स्वयमेव स्थितः, रूपवर्णगुणविवर्जितः। न तस्य जरामरणविकारवृद्ध्युत्पत्तयः; केवलं 'सदा अस्ति' इति उच्यते। सर्वत्र व्याप्य स्थितः, तस्मात् वासुदेव इति विद्वांसः कथयन्ति। स परं ब्रह्म शाश्वतम्, अजम्, अक्षरम्, अविकारि; एकरूपः, शुद्धः, त्याज्यवर्जितः। स एव सर्वमिदं, व्यक्ताव्यक्तरूपः, पुरुषरूपेण, कालेन च स्थितः। द्विज, पुरुषः तस्य ब्रह्मणः प्रथमं रूपं; तथा व्यक्तम् अव्यक्तं च कालश्च परमाणि रूपाणि। यत् तु प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालात् परम्, तत् शुद्धं विष्णोः परमं पदं मुनयः पश्यन्ति। प्रकृतिपुरुषव्यक्तकालरूपाणि सृष्टिस्थितिलयहेतवः। विष्णुः एव व्यक्तम्, अव्यक्तम्, पुरुषः, कालः च; तस्य लीलां बालक्रीडां इव पश्य। या अव्यक्ता कारणरूपा प्रकृतिः, या सुकुमारसत्ता, सा सत् असच्च स्वरूपिणी, नित्यं मुनिभिः परिगीयते। एवं श्रीपराशरः मैत्रेयाय सम्पूर्णं पुराणसंहितां विष्णुप्रभवां, गुरुप्रसादात्, भक्त्या, श्रद्धया च प्रवृत्तः कथयामास।