विष्णुपुराणम्

श्रीसूते उवाच | मaitreya, प्रातःकाले यथास्वधर्मं पूज्यसिद्धं पराशरं महर्षिं समागत्य नमस्कृत्य प्रश्नं प्रचक्षते | "त्वं पूज्यगुरो, सर्वे वेदाः धर्मशास्त्राणि च तान्यप्रकृत्य शिक्षितः, यथाक्रमं तानि सर्वाणि ज्ञातानि |" "तेन तव कृपया, हे महर्षे, यः तव भक्ताः न सन्ति, तेषां अपि तत्त्वज्ञानं प्राप्यते, यः च दुष्टाः सन्ति, तेषां अपि Scriptures विना कठिनाईं व्याख्यायन्ति | अतोऽहं, हे धर्मज्ञ, विश्वस्य उत्पत्तिं, स्थितिं च, तथा भविष्यं च श्रुतुमिच्छामि |" "कथं च एषः विश्वं, ब्रह्मणि संयोगितं च, चलं च अचलं च, अवशिष्टं, यत्र लयितं, यत्र च विलीयते, पुनः यत्र संलयिष्यति च | प्राणिनां मापः, देवाणां च उत्पत्तिः, समुद्राणां पर्वतानां च रूपाणि, पृथिव्याः संरचना च कीदृशं अस्ति? हे श्रेष्ठमहर्षे, सूर्यस्य च अन्यानां ज्योतिर्मयाणां रूपाणि च मापः, देवाणां वंशाः च, मनुना च मनुवंशानां च चक्राणि च कथं सन्ति?" "कालपाः, तेषां विभागाः, चतुर्णां युगाणां व्यवस्थाः, कालपस्य अन्तस्य स्वभावः, युगाणां पूर्णधर्माः च — तथा देवाणां, महर्षिणां, राजानां च कर्माणि, हे महर्षे, तथा व्यासेन वेदविभागानां उचितसंविधानं च श्रुतुमिच्छामि |" "हे ब्राह्मण, कृपया मम प्रति मनः प्रसन्नं कुरु, यतः तव कृपया, हे महर्षे, अहं एतानि सर्वाणि ज्ञास्यामि |" ततः श्रीपराशरः उवाच: "सुन्दरं प्रश्नं, मaitreya, धर्मज्ञ! त्वं प्राचीनविषयाणां स्मरणं कृतवान्। मम पितामहः, पूज्यवसिष्ठः, एकदा इव इव एषः कथितवान् —" "पुरातनकाले, मम पिताऽसुरेण विष्वामित्रस्य प्रेषितेन दैत्येन भक्षिता; तं श्रुत्वा, हे मaitreya, मम मातृकः क्रोधः उत्पन्नः। ततः अहं दैत्यनाशाय यज्ञं आरभे; तत्र यज्ञे, शतद्वाराणां रात्रिचरदैत्यानां भस्मीकृतम्।" "यदा तेषां दैत्यानां क्षयः जातः, मम पूज्यपितामहः वसिष्ठः, महाशुभः, मां सम्बोधितवान्। 'अस्मिन अत्यधिकक्रोधे, पुत्र; एषः क्रोधः निरुत्साहः। दैत्यानां दोषः नास्ति—यः तव पितुः जातम्, तद् नियतं अस्ति।'" "क्रोधः केवलं मूढानां जनानां वर्तते, ज्ञानीषु तु न; कः कस्य वध्यम्, यतः सर्वः स्वकर्मफलानि अनुभवति। यज्ञे च महान्यज्ञे, पुत्र, क्रोधः कीर्तिं तपः च नाशयति, जनानां च अत्यन्तदुःखं जनयति।" "महर्षयः, यः स्वर्गस्य विमोचनस्य च कारणं सन्ति, सदा क्रोधं परित्यजन्ति; प्रियपुत्र, तस्माद् एषः न भव। यज्ञं तु समाप्तं कुरु, रात्रिचरदैत्यानां दुःखितं च, निरर्थकं च; यः धर्मशीलः, सः धैर्ये स्थिता अस्ति।" "इत्येवम्, मम प्रियपितरः मम उपदेशं कृतवान्; तस्य वचः मान्यतां कृत्य, यज्ञं तत्क्षणं समाप्तं कृतवान्। तदा पूज्यवसिष्ठः, महर्षिणां श्रेष्ठः, प्रसन्नः जातः; ततः तस्मिन् समये पुलस्त्यः, ब्रह्मणः पुत्रः, तत्र आगच्छत्।" "जलार्पणं प्राप्य, आसन्नं च, पूज्यपुलस्त्यः, पुलहस्य ज्येष्ठः, मां सम्बोधितवान्, मaitreya। 'यः त्वं आज्ञां सहिष्णुं कृतवान्, प्रतिकूलतायामपि, तव गुरुना उपदिष्टं, सः तव सर्वे वेदाः ज्ञास्यति।'" "यतः मम वंशः क्रोधेन अपि न विघटितः, हे श्रेष्ठ, अहं तव एकं महान् वरं प्रदास्यामि। 'त्वं, पुत्र, पुराणसंहितायाः रचनायाः स्रष्टा भविष्यसि, च तव देवाणां स्वरूपं तद्विधं ज्ञास्यसि।'" "कर्मणि च विश्रांति च, तव मनः निर्मलम् अस्ति; मम कृपया, हे पुत्र, एषः संशयातीतं भविष्यति।" "ततः मम पितामहः, पूज्यवसिष्ठः, मम प्रति उवाच: 'यः पुलस्त्यः तव उपदिष्टं वदति, तद् निश्चितं भविष्यति।'" "इत्येवम्, यत् पूर्वं वसिष्ठेन च पुलस्त्येन ज्ञातं, तद् मम स्मृतौ प्रतिलभ्यते तव प्रश्नात्।" "अतः, मaitreya, यथा त्वं प्रश्नं कुरु, अहं सर्वं तव प्रति वदिष्यामि; पुराणसंहितां श्रुणु, यथा सा अस्ति।" "विष्णोः सृष्टिः, तस्मिन् च स्थितिः; सः एषः जगतां धारकः च नियंत्रकः च, सः स्वयमेव जगत् अस्ति।" "श्रीपराशरः उवाच: 'विष्णवे नमः, शुद्धं, अपरिवर्तनीयं, शाश्वतम्, परमात्मन्, यः रूपं सदा एकम्, सर्वं जयति।'" "हिरण्यगर्भाय नमः, हरये नमः, शङ्कराय नमः, वासुदेवाय नमः, जगतां रक्षकाय, सृष्टिकर्त्रे, धारकाय च।" "विष्णवे नमः, यः रूपं एकं च बहु च, यः स्थूलं च सूक्ष्मं च आत्मा, यः प्रकृतं च अप्रकृतं च, यः मोक्षस्य कारणं च।" "विष्णवे नमः, परमात्मन्, यः सृष्टिः, पालनं, च नाशं च जगतस्य, यः सर्वेषां लोकानां सारः।" "अच्युताय नमः, परमपुरुषाय, यः जगतः आधारः, यः सूक्ष्मतमः, यः सर्वेषां प्राणिनां वासति।" "ज्ञानस्य स्वभावः अत्यन्तशुद्धः अस्ति; तद् एव, भ्रान्तिपरिणामात्, वस्तुनां स्वरूपं इव प्रकटं दृश्यते।" "विष्णोः, जगतां भक्षकं च स्वामी, सृष्ट्यां च धारणाय च, सर्वेषां लोकानां अधिपतिं, अजं, अमरं, अपरिवर्तनीयं च प्रणम्य," "यथा पूर्वं, यः पद्मजः, पूज्यपितामहः, महर्षिभिः प्रारम्भं कृतं, तद् वदिष्यामि।" "यत् पुरुकुत्साय, पृथिव्याः राजा, निर्मदायां, सारस्वतेन च, तेन च मम, मया च सारस्वतेन।