ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਵृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਸ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵੋਃ ਸਹਿਤੋ ਮਹਾਨ੍ । ਏਭਿਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍ । ਨਾਰਿਕੇਲਫਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਬੀਜਂ ਬਾਹ੍ਮਦਲੈਰਿਵ
ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਬੀਜ ਉਸਦੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਡਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜੁषਨ ਰਜੋ ਗੁਣਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋ ਹਰਿਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤ੍ਵਾਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਵਿਸृष੍ਟੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਉਥੇ, ਹਰਿ ਜੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸृष੍ਟਂ ਚ ਪਾਤ੍ਯਨੁਯੁਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਭृਦ੍ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਰਪ੍ਰਮੇਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਤਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਮੋਦ੍ਰੇਕੀ ਚਾ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਖਿਲਭੂਤਾਨਿ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਤਿਦਾਰੁਣਃ
ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਰੁਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੀਕृਤੇ । ਨਾਗਪਰ੍ਯਂਕਸ਼ਯਨੇ ਸ਼ੇਤੇ ਚ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਪ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰੋਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧृਕ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਰਣੀਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਸ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਯਾਤਿ ਭਗਵਾਨੇਕ ਏਵ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ
ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟਾ ਸृਜਤਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਲ੍ਯਂਚ ਪਾਤਿ ਚ । ਉਪਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਚਾਨ੍ਤੇ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ ਏਵ ਚ ।. ਸਰ੍ਵੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯਂ ਹਿ ਯਜ੍ਜਗਤ੍
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ—all ਇਹ ਜਗਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋ ਯਤੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਭੂਤਸ੍ਥਮੁਪਕਾਰਕਮ੍
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।
ਸ ਏਵ ਸृਜ੍ਯਃ ਸ ਚ ਸਰ੍ਗਕਰ੍ਤਾ ਸ ਏਵ ਪਾਤ੍ਯਤ੍ਤਿ ਚ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭਿਰਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤਿ ਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਰਿष੍ਠੋ ਵਰਦੋ ਵਰੇਣ੍ਯਃ
ਉਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਯਮਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਣਮਾਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਗੋਚਰਾਃ । ਯਤੋऽਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਪਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਪਾਵਕਸ੍ਯ ਯਥੋष੍ਣਤਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਣਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਤਾਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਨਿਬੋਧ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗੇ ਭਗਵਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ
ਹੁਣ ਸੁਣ, ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਉਪ੍ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੇਵੋਪਚਾਰਤਃ
ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਹੈ।
ਨਿਜੇਨ ਤਸ੍ਯ ਮਾਨੇਨ ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਦ੍ਧ ਚ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਯਨ੍ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਤਵਾਨਘ । ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਮਾਣੋਪਪਾਦਨਮ੍
ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚਰਾਣਾਮਚਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਭੂਭੂਭृਤ੍ਸਾਗਰਾਦੀਨਾਮਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੋ ਵਿਧਿਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਕਾਠਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ।
ਤਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤੈਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਾਨਿਤ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਹੀ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੈਃ षਡ੍ਭਿਰਯਨਂ ਵਰ੍ष ਦ੍ਵੇऽਯਨੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ । ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਉਹੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਲਵੋ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੈ ਚੈਕਂ ਕृਤਾਦਿषੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ । ਦਿਵ੍ਯਾਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਯੁਗੇष੍ਵਾਹੁਃ ਪੁਰਾਵਿਦਃ
ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ਼ਤੈਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰਾਭਿਧੀਯਤੇ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਯੁਗਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋ ਹਿ ਸਃ
ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ (ਤੁਲਕਾਲ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸਧ੍ਯਾਂਸ਼ਯੋਰਨ੍ਤਰ੍ਯਃ ਕਾਲੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਯੁਗਾਖ੍ਯਃ ਸ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਰਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ । ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਤਹਸ੍ਤ੍ਰ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸਂ ਮੁਨੇ
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਮਨਵਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਕृਤਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਸੁਣੋ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸੁਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਮਨੁਸ੍ਤਤ੍ਸੂਨਵੋ ਨृਪਾਃ । ਏਕਕਾਲੇ ਹਿ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯਗੁਣਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਰੋਕਾਸਪ੍ਤਤਿਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਮਨੋਃ ਕਾਲਃ ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਕਹੱਤਰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ, ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ। ਇਹ ਮਨੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ
ਅਠ ਸੌ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦੋ ਗੁਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ।