ਆਕਾਸ਼ਵਾਯੁਤੇਜਾਂਸਿ ਸਲਿਲਂ ਪृਥਿਵੀ ਤਥਾ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰੈਃ
ਅਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ — ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਹਰ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਪਿਛਲੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਘੋਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ — ਇਹ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵੀਰ੍ਯਾਃ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਸਂਹਤਿਂ ਵਿਨਾ । ਨਾਸ਼ਕ੍ਰੁਵਨ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਃ
ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ; ਇਕੱਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸਮੇਤ੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੋਗਂ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਏਕਸਂਘਾਤਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੈਕ੍ਯਮਸ਼ੇषਤਃ
ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਾਧਿष੍ਠਿਤਤਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ਮਹਦਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾ ਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਮਹਾਂਡਾ (ਬ੍ਰਹਮੰਡ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਵृਦ੍ਧਂ ਸਜ੍ਜਲਬੁਦਬੁਦਵਤ੍ਸਮਮ੍ । ਭੂਤੇਭ੍ਯੋऽਣ੍ਡਂ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇਂ ਮਹਤ੍ਤਦੁਦਕੇਸ਼ਯਮ੍ । ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਯਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਧਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਂਡਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਥਾਂ।
ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪੋऽਸੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੋ ਜਗਤ੍ਪਤਿਃ । ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਥੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੇਰੁਰੁਲ੍ਬਮਭੂਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਰਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮਹੀਧਰਾਃ । ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਸਨ੍ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਮੇਰੂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਨ-ਥੈਲਾ ਬਣਿਆ, ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਬਣੇ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਰਭ-ਪਾਣੀ ਬਣੇ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਲੋਕਸਂਗ੍ਰਹਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਣ੍ਡੇऽਭਵਦ੍ਵਿਪ੍ਰ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਃ
ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਵਾਰਿਵਹ੍ਨ੍ਯਨਿਲਾਕਾਸ਼ੈਸ੍ਤਤੋ ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਬਹਿਃ । ਵृਤਂ ਦਸ਼ਗੁਣੈਰਣ੍ਡਂ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਮਹਤਾ ਤਥਾ
ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਂਡਾ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨਾਵृਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਸ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵੋਃ ਸਹਿਤੋ ਮਹਾਨ੍ । ਏਭਿਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍ । ਨਾਰਿਕੇਲਫਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਬੀਜਂ ਬਾਹ੍ਮਦਲੈਰਿਵ
ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਬੀਜ ਉਸਦੇ ਛਿਲਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਡਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜੁषਨ ਰਜੋ ਗੁਣਂ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋ ਹਰਿਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭੂਤ੍ਵਾਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਵਿਸृष੍ਟੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਉਥੇ, ਹਰਿ ਜੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸृष੍ਟਂ ਚ ਪਾਤ੍ਯਨੁਯੁਗਂ ਯਾਵਤ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਭृਦ੍ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਰਪ੍ਰਮੇਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਤਗੁਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਮੋਦ੍ਰੇਕੀ ਚਾ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਖਿਲਭੂਤਾਨਿ ਭਕ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਤਿਦਾਰੁਣਃ
ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਰੁਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਚ ਭੂਤਾਨਿ ਜਗਤ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੀਕृਤੇ । ਨਾਗਪਰ੍ਯਂਕਸ਼ਯਨੇ ਸ਼ੇਤੇ ਚ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਪ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰੋਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧृਕ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਰਣੀਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾਤ੍ਮਿਕਾਮ੍ । ਸ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਯਾਤਿ ਭਗਵਾਨੇਕ ਏਵ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ
ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟਾ ਸृਜਤਿ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਲ੍ਯਂਚ ਪਾਤਿ ਚ । ਉਪਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਚਾਨ੍ਤੇ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਿਵ੍ਯਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤੇਜੋ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ ਏਵ ਚ ।. ਸਰ੍ਵੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯਂ ਹਿ ਯਜ੍ਜਗਤ੍
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ—all ਇਹ ਜਗਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੋ ਯਤੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਭੂਤਸ੍ਥਮੁਪਕਾਰਕਮ੍
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।
ਸ ਏਵ ਸृਜ੍ਯਃ ਸ ਚ ਸਰ੍ਗਕਰ੍ਤਾ ਸ ਏਵ ਪਾਤ੍ਯਤ੍ਤਿ ਚ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭਿਰਸ਼ੇषਮੂਰ੍ਤਿ ਰ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਰਿष੍ਠੋ ਵਰਦੋ ਵਰੇਣ੍ਯਃ
ਉਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮੇਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਯਮਲਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਸਰ੍ਗਾਦਿਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਣਮਾਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਗੋਚਰਾਃ । ਯਤੋऽਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਪਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਪਾਵਕਸ੍ਯ ਯਥੋष੍ਣਤਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਣਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਤਾਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਨਿਬੋਧ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗੇ ਭਗਵਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ
ਹੁਣ ਸੁਣ, ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਉਪ੍ਤਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮੇਵੋਪਚਾਰਤਃ
ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਕ ਹੀ ਹੈ।
ਨਿਜੇਨ ਤਸ੍ਯ ਮਾਨੇਨ ਆਯੁਰ੍ਵਰ੍षਸ਼ਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਤਤ੍ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਦ੍ਧ ਚ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਮਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿष੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਯਨ੍ਮਯੋਕ੍ਤਂ ਤਵਾਨਘ । ਤੇਨ ਤਸ੍ਯ ਨਿਬੋਧ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਮਾਣੋਪਪਾਦਨਮ੍
ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝ ਲੈ।
ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚਰਾਣਾਮਚਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਭੂਭੂਭृਤ੍ਸਾਗਰਾਦੀਨਾਮਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਚ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਪਤ੍ਰ੍ਚਦਸ਼ਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਮੇषਾ ਮਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਾष੍ਠਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੋ ਵਿਧਿਃ
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ 'ਕਾਠਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ।
ਤਾਵਤ੍ਸਂਖ੍ਯੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤੈਰ੍ਮਾਨੁषਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਾਨਿਤ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਹੀ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।