ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਾਦੇਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਨਃ । ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਂ ਤਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਇਹ ਠੰਡ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਬਣਾਈਆਂ।
ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾਸ਼੍ਚਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾ ਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਤੀਨਕਾਃ ॥ ੧,੬.
ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਚਣੇ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਤੇ ਸਤਿਨਕਾ — ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਾਤ੍ਥਕਾਃ । ਆਢਕ੍ਯਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੬.
ਮਾਸ, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ, ਕੁਲਥਾ, ਆਢਕਿਆ, ਚਣੇ ਤੇ ਭੰਗ — ਇਹ ਸੱਤਾਰਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਂ ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਜਾਤਯੋ ਮੁਨੇ । ਓषਧ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਯਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।
ਵ੍ਰੀਹਯਃਸਯਵਾ ਮਾषਾ ਗੋਧੂਮਾਸ਼੍ਚਾਣਵ ਸ੍ਤਿਲਾਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ ॥ ੧,੬.
ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਮਾਸ, ਗਹੂੰ, ਚਣੇ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਸੱਤਵੇਂ ਹਨ; ਅਠਵਾਂ ਕੁਲਥਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਜਰ੍ਤਿਲਾਃ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ । ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੬.
ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ, ਨੀਵਾਰਾ, ਜਰਤਿਲਾ ਗਵੇਧੁਕਾ ਨਾਲ, ਵਣਯਵਾ ਤੇ ਮਰਕਟਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨਿ।
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਥਾਸਾਂ ਹੇਤੁਰੁਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੬.
ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ, ਯਜਨ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਯਜਨ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਕਸਦ ਹੈ।
ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ । ਪਰਾਵਰਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤੋ ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਵਿਤਨ੍ਵੇਤ ॥ ੧,੬.
ਇਹ ਜੜੀਆਂ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ।
ਅਹਨ੍ਯਹਨ੍ਯਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਉਪਕਾਰਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਘਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯੇषਾਂ ਤੁ ਕਾਲਸृषੋऽਸੌ ਪਾਪਬਨ੍ਦੁਰ੍ਮਹਾਮੁਨੇ । ਚੇਤਃਸੁ ਵਵृਧੇ ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤੇ ਨ ਯਜ੍ਞੇषੁ ਮਾਨਸਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪੀ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਏ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਜਨ ਵੱਲ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ।
ਵੇਦਵਾਦਾਂਸ੍ਤਥਾ ਵੇਦਾਨ੍ਯਜ੍ਞ ਕਰ੍ਮਾਦਿਕਂ ਚ ਯਤ੍ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਨ੍ਦਯਾਮਾਸੁਰ੍ਯਜ੍ਞਵ੍ਯਾਸੇਧਕਾਰਿਣਃ ॥ ੧,੬.
ਉਹ ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਕਾਰਿਣੋ ਵੇਦਨਿਨ੍ਦਕਾਃ । ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦੁਰਾਚਾਰਾ ਬਭੂਵੁਃ ਕੁਟਿਲਾਸ਼ਯਾਃ ॥ ੧,੬.
ਉਹ ਲੋਕ ਬੁਰੇ ਮਨ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਾਲੇ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਖੋਟੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਬਣ ਗਏ।
ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਯਾਂ ਤੁ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਸਰ੍ਯਾਦਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਗੁਣਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਬਣੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਵਰ੍ਣਾ ਨਾਮਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਵਰ । ਲੋਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਰ੍ਮਾਨੁਪਾਲਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਖਵਾਲੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤਾਮ੍ । ਸ੍ਥਾਨਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਗ੍ਰਮੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਤਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਮਾਰੁਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਮਨੁਵਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ । ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ.ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਰੁਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਗਾਂਧਰਵ ਲੋਕ ਹੈ।
ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮੁਨੀਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਮृਤਂ ਤੇषਾਂ ਤੁ ਯਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵਾਸਿਨਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਉਰਧਵ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਅਠੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਣਾਂ ਤੁ ਯਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਤਦ੍ਵੈ ਵਨੌਕਸਾਮ੍ । ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨਾਮਮृਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਤੋषਕਾਰਿਣਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਮਰ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਏਕਾਨ੍ਤਿਨਃ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਧ੍ਯਾਯਿਨੋ ਯੋਗਿਨਸ਼੍ਚ ਯੇ । ਤੇषਾਂ ਤੁ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰਯਃ ॥ ੧,੬.
ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਗਤ੍ਵਾਗਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗ੍ਰਹਾਃ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕ੍ਸ਼ਰਚਿਨ੍ਤਕਾਃ ॥ ੧,੬.
ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਦਵਾਦਸ਼ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਤਾਮਿਸ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਧਤਾਮਿਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਹਾਰੌਰਵਰੌਰਵੌ । ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨਂ ਘੋਰਂ ਕਾਲਸੂਤ੍ਰਮਵੀਚਿਕਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਮਹਾਰੌਰਵ, ਰੌਰਵ, ਡਰਾਉਣਾ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ, ਕਾਲਸੂਤਰ ਤੇ ਅਵੀਚੀ—
ਵਿਨਿਨ੍ਦਕਾਨਾਂ ਵੇਦਸ੍ਯ ਯਜ੍ਞਵ੍ਯਾਘਾਤਕਾਰਿਣਾਮ੍ । ਸ੍ਥਾਨਮੇਤਤ੍ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਿਨਸ਼੍ਚ ਯੇ ॥ ੧,੬.
ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਯਜਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਤਤੋਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਮਾਨਸਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਤਚ੍ਛਰੀਰਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੈਃ ਕਾਰ੍ਯੈਸ੍ਤੈਃ ਕਰਣੈਃ ਸਹ । ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਸਮਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਗਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਃ ਧੀਮਤਃ ॥ ੧,੭.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ।
ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਯੇ ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹਤਾਃ । ਦੇਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਵਿषਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੧,੭.
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
ਏਵਂਭੂਤਾਨਿ ਸृष੍ਟਾਨਿ ਚਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੭.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਯਦਾਸ੍ਯ ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨ ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਨ੍ਤ ਧੀਮਤਃ । ਅਥਾਨ੍ਯਾਨ੍ਮਾਨਸਾਨ੍ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਸਦृਸ਼ਾਨਾਤ੍ਮਨੋऽਸृਜਤ੍ ॥ ੧,੭.
ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ।
ਭृਗੁਂ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਂ ਪੁਲਹਂ ਕ੍ਰਤੁਮਙ੍ਗਿਰਸਂ ਤਥਾ । ਮਰੀਚਿਂ ਦਕ੍ਸ਼ਮਤ੍ਰਿਂ ਚ ਵਸਿष੍ਠਂ ਚੈਵ ਮਾਨਸਾਨ੍ ॥ ੧,੭.
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹਾ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਮਰੀਚੀ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਨਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਾਃ ॥ ੧,੭.
ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖ੍ਯਾਤਿਂ ਭੂਤਿਂ ਚ ਸਂਭੂਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਸਨ੍ਨਤਿਂ ਚ ਤਥੈਵੋਰ੍ਜਮਨਸੂਯਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੧,੭.
ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਖਿਆਤੀ, ਭੂਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਖ਼ਮਾ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਸਨਨਤੀ, ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।