ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂਚਿਦਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਨੀਯਤੇ ਤਪਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਾਮ੍
ਨਿਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵਸਤੂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤੋ ਭਵਤਾ ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਮਸृਜਦ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੬.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਜਿਆ।
ਯਥਾ ਚ ਵਰ੍ਣਾਨਸृਜਦ੍ਯਦ੍ਗੁਣਾਂ ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਚ੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਪ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਰਜਿਆ? ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੇਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਗਤ੍ । ਅਜਾਯਨ੍ਤ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੬.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜਗਤ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਸਤ ਦੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਆਰਾਧਕ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।
ਵਕ੍ਸ਼ਮੋ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਭਵਨ੍ । ਰਜਸਾ ਤਮਸਾ ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥੋਰੁਤਃ ॥ ੧,੬.
ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ; ਉਸ ਦੇ ਥਾਈਆਂ ਤੋਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।
ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਤਮਃਪ੍ਰਧਾਨਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਿਦਂ ਤਤਃ ॥ ੧,੬.
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜੋ ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਨਮਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਨ ਬਣੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੇਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਪਾਦੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲਤੋ ਮੁਖਤਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਗਤਾਃ ॥ ੧,੬.
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਛਾਤੀ, ਥਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਯਾ ਚਕਾਰ ਵੈ । ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਮਹਾਭਾਗ ਯਜ੍ਞਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਯਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ।
ਯਜ੍ਞੈਰਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਦੇਵਾ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗੇਣ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਯਜ੍ਞਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੬.
ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਯਜਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਭਿਰਤੈਃ ਸਦਾ । ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਚਰਣੈਪੇਤੈਃ ਸਦ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਭਿਃ ॥ ੧,੬.
ਉਹ ਯਜਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗੌ ਮਾਨੁष੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਨਰਾ ਮੁਨੇ । ਯਚ੍ਚਾਭਿਰੁਚਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਨੁਜਾ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੧,੬.
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਥਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿ ਤਾਃ । ਸਮ੍ਯਕ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਾਃ ਸਮਾਚਾਰਪ੍ਰਵਣਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੧,੬.
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਜੀਵ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਮੁਨਿ।
ਯਥੇਚ੍ਛਾਵਾਸਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਬਾਧਾਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ ਕਰ੍ਮਾਨੁष੍ਠਾ ਨਨਿਰ੍ਮਲਾਃ ॥ ੧,੬.
ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਿਨਾ ਦਾਗ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਤਾਸਾਂ ਮਨਸਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ੍ਤਃਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਹਰੌ । ਸੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਿਲ੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਯੇਨ ਤਤ੍ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਰਿ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਲਵਾ ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮ ਕੋ ਯੋऽਸੌ ਸ ਚਾਂਸ਼ਃ ਕਥਿਤੋ ਹਰੇਃ । ਸ ਪਾਤਯਤ੍ਯਘਂ ਘੋਰਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਸਾਰਵਤ੍ ॥ ੧,੬.
ਫਿਰ, ਜੋ ਕਾਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਰ੍ਮਬੀਜਮੁਦ੍ਭੁਤਂ ਤਮੋਲੋਭਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਪ੍ਰਜਾਸੁ ਤਾਸੁ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਾਗਾਦਿਕਮਸਾਧਕਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਧਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਗ ਆਦਿ, ਜੋ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਤਤਃ ਸਾ ਸਹਜਾ ਸਿਦ੍ਧਸ੍ਤਾਸਾਂ ਨਾਤੀਵ ਜਾਯਤੇ । ਰਸੋਲ੍ਲਾਸਾਦਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਯੋष੍ਟੌ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਾਃ ॥ ੧,੬.
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮਜਾਤ ਸਿੱਧੀ ਵਧੀਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਹੋਰ ਅਠ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਆਦਿ, ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਸੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਸ੍ਵਸ਼ੇषਾਸੁ ਵਰ੍ਧਮਾਨੇ ਚ ਪਾਤਕੇ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਭਿਭਵਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੬.
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਪ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਦੁੰਦ ਦੀ ਹਾਵੀ ਹੋਈ ਪੀੜ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਤਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਧਾਨ੍ਵਂ ਪਾਰ੍ਵਤਮੌਦਕਮ੍ । ਕृਤ੍ਰਿਮਂ ਚ ਤਥਾ ਦੁਰ੍ਗਂ ਪੁਰਖਰ੍ਵਟਕਾਦਿਕਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ: ਜੰਗਲ ਦੇ, ਪਹਾੜ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਆਦਿ।
ਗृਹੀਣਿ ਚ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਤੇषੁ ਚਕੁਃ ਪੁਰਾਦਿषੁ । ਸ਼ੀਤਾਤਪਾਦਿਬਾਧਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯ ਮਹਾਮਤੇ ॥ ੧,੬.
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਬਣਾਏ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ।
ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਾਦੇਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਨਃ । ਵਾਰ੍ਤੋਪਾਯਂ ਤਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਹਸ੍ਤਸਿਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਜਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਇਹ ਠੰਡ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਬਣਾਈਆਂ।
ਵ੍ਰੀਹਯਸ਼੍ਚ ਯਵਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗੋਧੂਮਾਸ਼੍ਚਣਵਸ੍ਤਿਲਾਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵੋ ਹ੍ਯੁਦਾ ਰਾਸ਼੍ਚ ਕੋਰਦੂषਾਃ ਸਤੀਨਕਾਃ ॥ ੧,੬.
ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਚਣੇ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਤੇ ਸਤਿਨਕਾ — ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾषਾ ਮੁਦ੍ਗਾ ਮਸੂਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਵਾਃ ਸਕੁਲਾਤ੍ਥਕਾਃ । ਆਢਕ੍ਯਸ਼੍ਚਣਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਣਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੧,੬.
ਮਾਸ, ਮੁੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ, ਕੁਲਥਾ, ਆਢਕਿਆ, ਚਣੇ ਤੇ ਭੰਗ — ਇਹ ਸੱਤਾਰਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤਾ ਓषਧੀਨਾਂ ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨਾਂ ਜਾਤਯੋ ਮੁਨੇ । ਓषਧ੍ਯੋ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਮੁਨਿ, ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਯਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਹਨ।
ਵ੍ਰੀਹਯਃਸਯਵਾ ਮਾषਾ ਗੋਧੂਮਾਸ਼੍ਚਾਣਵ ਸ੍ਤਿਲਾਃ । ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਪ੍ਤਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਅष੍ਟਮਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕਾਃ ॥ ੧,੬.
ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਮਾਸ, ਗਹੂੰ, ਚਣੇ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਸੱਤਵੇਂ ਹਨ; ਅਠਵਾਂ ਕੁਲਥਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਨੀਵਾਰਾ ਜਰ੍ਤਿਲਾਃ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ । ਤਥਾ ਵੇਣੁਯਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾ ਮਰ੍ਕਟਕਾ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੬.
ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ, ਨੀਵਾਰਾ, ਜਰਤਿਲਾ ਗਵੇਧੁਕਾ ਨਾਲ, ਵਣਯਵਾ ਤੇ ਮਰਕਟਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨਿ।
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ । ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਥਾਸਾਂ ਹੇਤੁਰੁਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੬.
ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ, ਯਜਨ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਯਜਨ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਕਸਦ ਹੈ।
ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਯਜ੍ਞੇਨ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ । ਪਰਾਵਰਵਿਦਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤੋ ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਵਿਤਨ੍ਵੇਤ ॥ ੧,੬.
ਇਹ ਜੜੀਆਂ ਯਜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ।
ਅਹਨ੍ਯਹਨ੍ਯਨੁष੍ਠਾਨਂ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਉਪਕਾਰਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਘਸ਼ਾਨ੍ਤਿਦਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯੇषਾਂ ਤੁ ਕਾਲਸृषੋऽਸੌ ਪਾਪਬਨ੍ਦੁਰ੍ਮਹਾਮੁਨੇ । ਚੇਤਃਸੁ ਵਵृਧੇ ਚਕ੍ਰੁਸ੍ਤੇ ਨ ਯਜ੍ਞੇषੁ ਮਾਨਸਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪੀ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਏ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਜਨ ਵੱਲ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ।