ਪਾਦੇषੁ ਵੇਦਾਸ੍ਤਵ ਯੂਪਦਂष੍ਟ੍ਰਾ ਦਨ੍ਤੇषੁ ਜਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚਿਤਯਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ । ਹੁਤਾਸ਼ਜਿਹ੍ਵੋਸਿ ਤਨੂਰੁਹਾਣਿ ਦਰ੍ਭਾਃ ਪ੍ਰਭੋ ਯਜ੍ਞਪੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਵਮੇਵ
ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਦ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦੰਦ sacrificial post ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੰਦ ਕਰਮ ਹਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਮੂੰਹ ਹਵਨ ਕੂੰਡ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਦੀ ਜੀਭ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਰੋਮ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ।
ਵਿਲੋਚਨੇ ਰਾਤ੍ਰ੍! ਯਹਨੀ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੇ । ਸੂਕ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼੍षੋਆ!ਣਿ ਸਟਾਕਲਾਪੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਹਵੀਂषਿ ਦੇਵ
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਟਾ ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨੱਕ ਸਭ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵ।
ਸ੍ਰੁਕ੍ਤੁਣ੍ਡਸਾਮਸ੍ਵਰਧੀਰਨਾਦਪ੍ਰਾਗ੍ਵਂਸ਼ਕਾਯਾਖਿਲਸਤ੍ਰਸਨ੍ਧੇ । ਪੂਰ੍ਤੇष੍ਟਧਰ੍ਮਸ਼੍ਰਵਣੋਸਿ ਦੇਵ ਸਨਾਤਨਾਤ੍ਮਨ੍ਭਗਵਨ੍ਪ੍ਰਸੀਦ
ਤੁਹਾਡਾ ਮੂੰਹ sacrificial ladle ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਪੂਰਬੀ ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋ। ਹੇ ਸਦਾ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
ਪਦਕ੍ਰਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਭੁਵਂ ਭਵਨ੍ਤਮਾਦਿਸ੍ਥਿਤਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਰਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਤੇ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਮਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰੋऽਸਿ ਪ੍ਰਸੀਦ ਨਾਥੋਸਿ ਪਰਾਵਰਸ੍ਯ
ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਆਦਿ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ।
ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਗ੍ਰਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਮਸ਼੍षੋਮੇਤਦ੍ਭੂਮਣ੍ਡਲਂ ਨਾਥ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ਤੇ । ਵਿਗਾਹਤਃ ਪਦ੍ਮਵਨਂ ਵਿਲਗ੍ਨਂ ਸਰੋਜਿਨੀਪਤ੍ਰਮਿਵੋਢਪਂਕਮ੍
ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਹਾਡੀ ਦੰਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ, ਓਸ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ, ਤਲਾਬ ਵਿਚੋਂ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਨੂੰ ਚੁੰਬੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਦ੍ਯਾਵਾਪृਥਿਵ੍ਯੋਰਤੁਲਪ੍ਰਭਾਵ ਯਦਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ਵਪੁषਾ ਤਵੈਵ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸਮਰ੍ਥਦੀਪ੍ਤੇ ਹਿਤਾਯ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਵਿਭੋ ਭਵ ਤ੍ਵਮ੍
ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਲਾ ਵੱਡਾ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਤੁਹਾਡੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਹੋ।
ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਮੇਵੈਕੋ ਨਾਨ੍ਯੋਸ੍ਤਿ ਜਗਤਃ ਪਤੇ । ਤਵੈष ਮਹਿਮਾ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੋ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਦੇਤਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਵ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਰੂ ਪਮਯੋਗਿਨਃ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਭਟਕਿਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪਮਖਿਲਂ ਜਗਦੇਤਦਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੋਹਸਂਪ੍ਲਵੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਸਤੂ ਸਮਝ ਕੇ, ਭਟਕਦੇ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚੇਤਸਸ੍ਤੇऽਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਦ੍ਰੂ ਪਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੂਪ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੀਦ ਸਰ੍ਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਭਵਾਯ ਜਗਤਾਮਿਮਾਮ੍ । ਉਦ੍ਧਰੋਰ੍ਵੀਮਮੇਯਾਤ੍ਮਞ੍ਛਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਹੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ। ਤੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤੋऽਸਿ ਭਗਵਨ੍ ਗੋਵਿਂਦ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਧਰ ਭਵਾਯੇਸ਼ ਸ਼ਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੂੰ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼।
ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੋ ਜਗਤਾਮੁਪਕਾਰਿਣੀ । ਭਵਤ੍ਵੇषਾ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਸ਼ਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੇਰੀ ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ। ਏਵਂ ਸਂਸ੍ਤੂਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀਧਰਃ । ਉਜ੍ਜਹਾਰ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਨ੍ਯਸ੍ਤਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮ੍ਭਸਿ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਲੌਘਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਨੌਰਿਵ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਵਿਤਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਮਹੀ ਯਾਤਿ ਸਂਪ੍ਲਵਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਧਰਤੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਡੁੱਬੀ ਨਹੀਂ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਸਮਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸੋਚਿਨੋਦ੍ਗਿਰੀਨ੍ । ਯਥਾਵਿਭਾਗਂ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਕੇ, ਆਦਿ-ਸੁਆਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਯਸਰ੍ਗਦਗ੍ਧਾਨਖਿਲਾਨ੍ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਅਮੋਘੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਸਰ੍ਜਾਮੋਘਵਾਞ੍ਛਿਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰਜਿਆ, ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਚਾਹਿਆ।
ਭੂਵਿਭਾਗਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਭੂਰਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲੋਕਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮਕਲ੍ਪਯਤ੍
ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਭੂ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰੋ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋऽਸੌ ਰਜਸਾ ਵृਤਃ । ਚਕਾਰ ਸृष੍ਟਿਂ ਭਗਵਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਧਰੋ ਹਰਿਃ
ਫਿਰ, ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਰੀ, ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾऽਸੌ ਸृਜ੍ਯਾਨਾਂ ਸਰ੍ਗਕਰ੍ਮਣਿ । ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣੀਭੂਤਾ ਯਤੋ ਵੈ ਸृਜ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੈ; ਸਿਰਜਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂਚਿਦਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਨੀਯਤੇ ਤਪਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਾਮ੍
ਨਿਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵਸਤੂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤੋ ਭਵਤਾ ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਬ੍ਰੂਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਮਸृਜਦ੍ਯਥਾ ॥ ੧,੬.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਣ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਜਿਆ।
ਯਥਾ ਚ ਵਰ੍ਣਾਨਸृਜਦ੍ਯਦ੍ਗੁਣਾਂ ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ । ਯਚ੍ਚ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਪ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਰਜਿਆ? ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ੇਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਗਤ੍ । ਅਜਾਯਨ੍ਤ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੧,੬.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜਗਤ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਸਤ ਦੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਆਰਾਧਕ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।
ਵਕ੍ਸ਼ਮੋ ਰਜਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਭਵਨ੍ । ਰਜਸਾ ਤਮਸਾ ਚੈਵ ਸਮੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤਥੋਰੁਤਃ ॥ ੧,੬.
ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ; ਉਸ ਦੇ ਥਾਈਆਂ ਤੋਂ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।
ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਤਮਃਪ੍ਰਧਾਨਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਿਦਂ ਤਤਃ ॥ ੧,੬.
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜੋ ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਨਮਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਨ ਬਣੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੇਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ । ਪਾਦੋਰੁਵਕ੍ਸ਼ਸ੍ਥਲਤੋ ਮੁਖਤਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਗਤਾਃ ॥ ੧,੬.
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਛਾਤੀ, ਥਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਯਜ੍ਞਨਿष੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਸਰ੍ਵਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਯਾ ਚਕਾਰ ਵੈ । ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਮਹਾਭਾਗ ਯਜ੍ਞਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੧,੬.
ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਯਜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ।
ਯਜ੍ਞੈਰਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਦੇਵਾ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗੇਣ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਆਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤੇ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਯਜ੍ਞਾਃ ਕਲ੍ਯਾਣਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੬.
ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਯਜਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਭਿਰਤੈਃ ਸਦਾ । ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਚਰਣੈਪੇਤੈਃ ਸਦ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਭਿਃ ॥ ੧,੬.
ਉਹ ਯਜਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ।