ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਦਾਧਾਰਮਮੇਯਮਜਰਂ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਹੀਨਂ ਤਦ੍ਰੂਪਾਦਿਭਿਰਸਂਹਿਤਮ੍
ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਅਣਮਾਪਣ ਵਾਲੀ, ਬੁਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੂਹ, ਤੇ ਰੂਪ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਂ ਤਜ੍ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਰਨਾਦਿਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍ । ਤੇਨਾਗ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਸੀਦ੍ਵ੍ਯਾਂਤ੍ਪਂ ਵੈ ਪ੍ਰਲਯਾਦਨੁ
ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੜ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਉਤਪਤੀ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ; ਇਸ ਲਈ, ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸੀ।
ਵੇਦਵਾਦਵਿਦੋ ਵਿਦ੍ਦਨ੍ਨਿਯਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ । ਪਠਨ੍ਤਿ ਚੈਤਮੇਵਾਰ੍ਥ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮ੍
ਵੇਦ ਦੇ ਮਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਇਹੀ ਅਰਥ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹੋ ਨ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਨ ਨਭੋ ਨ ਭੂਮਿ- ਰ੍ਨਾਸੀਤ੍ਮਮੋਜ੍ਯੋਤਿਰਭੂਚ੍ਚ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਬੁਦ੍ਧਯਾਨੁਪਲਭ੍ਯਮੇਕਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਮਾਂਸ੍ਤਦਾਸੀਤ੍
ਉਥੇ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਪ, ਨਾ ਚਾਨਣ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ; ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਾਤ੍ਪਰਤੋ ਹਿ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਸ਼੍ਚ ਵਿਪ੍ਰ । ਤਸ੍ਯੈਵ ਤੇऽਨ੍ਯੇਨ ਧੂਤੇ ਵਿਯੁਕ੍ਤੇ ਰੂਪਾਂਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਜ ਕਾਲਸਂਜ੍ਞਮ੍
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ) ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ)। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਾਲ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਤੀਤਪ੍ਰਲਯੇ ਤੁ ਯਤ੍ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਕृਤਸਂਜ੍ਞੋऽਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਤ੍ਰ੍ਚਰਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ' ਸਥਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ਕਾਲੋ ਨਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਸਰ੍ਗਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯਮਾਃ
ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ, ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪृਥਕ੍ਪੂਂਸਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ । ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਪ੍ਤਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਜਗਨ੍ਮਯਃ । ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਫਿਰ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषੌ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮੇਚ੍ਛਯਾ ਹਰਿਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਵ੍ਯਯਾਵ੍ਯਯੌ
ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਯਥਾ ਸਨ੍ਨਿਧਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਾਯ ਜਾਯਤੇ । ਮਨਸੋ ਨੋਪਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾऽਸੌ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਕ੍ਸ਼ੋਭਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਸ਼੍ਰ੍ਚ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਸ ਸਂਕੋਚਵਿਕਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇऽਪਿਚ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਕੁੜਨ ਤੇ ਫੈਲਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਾਸਾਣੁਸ੍ਵਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਫੈਲਣ ਤੇ ਸੁਖਮਤਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਆਦਿ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਾਨ੍ਮੁਨੇ । ਗੁਣਵ੍ਯਤ੍ਰ੍ਜਨਸਮ੍ਭੂਤਿਃ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਤੋਂ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਪ੍ਰਧਾਨਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਦ੍ਭਤਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਸਾਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਹਾਨ੍
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਮਹਤ (ਵੱਡਾ ਤੱਤ) ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਮਹਤ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ।
ਪ੍ਰਧਾਨਤਤ੍ਵੇਨ ਸਮਂ ਤ੍ਵਚਾ ਬੀਜਮਿਵਾਵृਤਮ੍ । ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤੈਜਸਸ਼੍ਚ ਭੂਤਾਦਿਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸ੍ਵਃ
ਮਹਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤਵ), ਤੈਜਸ (ਰਾਜਸ), ਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ)।
ਤ੍ਰਿਵਿਧੋऽਯਮਹਂਕਾਰੋ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦਜਾਯਤ । ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਹੇਤੁਸ੍ਸ ਤ੍ਰਿਗੁਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਮੁਨੇ । ਯਥਾ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਮਹਾਨ੍ਮਹਤਾ ਸ ਤਥਾਵृਤਃ
ਮਹਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀ, ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਂ ਤਤਃ । ਸਸਰ੍ਜ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਣਿਆ।
ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤਥਾਕਾਸ਼ਂ ਭੂਤਾਦਿਃ ਸ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਤੁ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਭੂਤਾਦਿ ਨੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ, ਛੂਹਣ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਬਲਵਾਨਭਵਦ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ । ਆਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਾਨ ਵਾਯੂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਛੂਹਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਤਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਕੁਰ੍ਣਾਣੋ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ । ਜ੍ਯੋਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਸ੍ਤਦ੍ਰੂਪਗੁਣਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ, ਰੂਪ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜੋਤਿ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵੈ ਵਾਯੂ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍ । ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਕृਰ੍ਵਾਣਂ ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜ ਹ
ਵਾਯੂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਤੇ ਜੋਤਿ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ, ਸੁਆਦ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤੋऽਮ੍ਭਾਂਸਿ ਰਸਾਧਾਰਾਣਿ ਤਾਨਿ ਚ ਰ। ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚਾਮ੍ਭਾਂਸਿ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮਾਵृਣੋਤ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨਿ ਚਾਮ੍ਭਾਂਸਿ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਸਰ੍ਜਿਰੇ । ਸਂਘਾਤੋ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੋ ਗੁਣੋ ਮਤਃ
ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਮੰਨੀ ਗਈ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੇਨ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਿਸ਼ੇषਾਣਿ ਅਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਤੋ ਹਿ ਤੇ
ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਅਭੇਦਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਨਾਪਿ ਘੋਰਾਸ੍ਤੇ ਨ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚਾਵਿਸ਼ੇषਿਣਃ । ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਰ੍ਗੋऽਯਮਹਕਾਂਰਾਤ੍ਤੁ ਤਾਮਸਾਤ੍
ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੂੜ੍ਹ; ਇਹ ਅਭੇਦ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤੈਜਸਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰੀਯਾਣ੍ਯਾਹੂਰ੍ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦਸ਼ । ਏਕਾਦਸ਼ਂ ਮਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦੇਵਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਜਾਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਰਵੀਂ, ਮਨ ਵੀ, ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤ੍ਰ ਚ ਪਤ੍ਰ੍ਚਮਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਵਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧੀਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ
ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ ਤੇ ਕੰਨ — ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ।
ਪਾਯੂਪਸ੍ਥੌ ਕਰੌ ਪਾਦੌ ਵਾਕ੍ ਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪਤ੍ਰ੍ਚਮੀ । ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼ਿਲ੍ਪਗਤ੍ਯੁਕ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮ ਤੇषਾਂ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਪਖਾਨਾ-ਦਰਵਾਜਾ, ਲਿੰਗ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਬੋਲ — ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ: ਵਿਸਰਜਨ, ਰਚਨਾ, ਚਲਣ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਕਰਨਾ।