ਇਤ੍ਯੇष ਕਥਿਤਃ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਨੋਰ੍ਵਂਸ਼ੋ ਮਯਾ ਤਵ । ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ਾਂਸ਼ਕਾ ਨृਪਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ृਣੋਤਿ ਯ ਇਮਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਨੋਰ੍ਵਂਸ਼ਮਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ । ਤਸ੍ਯ ਪਾਪਮਸ਼੍षੴ ਵੈ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤ੍ਯਮਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਜੋ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨਧਾਨ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਿਮਤੁਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤ੍ਯਵ੍ਯਾਹਤੇਂਦ੍ਰਿ ਯਃ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਵਮਖਿਲਂ ਵਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ਼ਸ਼ਿਸੂਰ੍ਯਯੋਃ
ਜੋ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਧਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਜਹ੍ਨੁਮਾਂਧਾਤृਸਗਰਾਵਿਕ੍ਸ਼ਿਤਾਨ੍ਰਘੂਨ੍ । ਯਯਾਤਿਨਹੁषਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਿष੍ਠਾਮੁਪਾਗਤਾਨ੍
ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਜਹਨੂ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਸਗਰ, ਅਵਿਕਸ਼ਿਤ, ਰਘੂ, ਯਯਾਤੀ, ਨਹੁਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ,
ਮਹਾਬਲਾਨ੍ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾਨਨਨ੍ਤਧਨਸਂਚਯਾਨ੍ । ਕृਤਾਨ੍ਕਾਲੇਨ ਬਲਿਨਾ ਕਥਾਸ਼੍षੋਆ!ਨ੍ਨਰਾਧਿਪਾਨ੍
ਜੋ ਮਹਾਂਬਲੀ, ਮਹਾਂਵੀਰ, ਅਨੰਤ ਧਨ-ਸੰਚੇ ਵਾਲੇ, ਰਾਜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਕਾਲ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਾਦੌ ਗृਹਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਦਿਕੇ ਤਥਾ । ਦ੍ਰ ਵ੍ਯਾਦੌ ਵਾ ਕृਤਪ੍ਰਜ੍ਞੋ ਮਮਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਨਰਃ
ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੌਲਤ ਵਿਚ ਲਗਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤਪ੍ਤਂ ਤਪੋ ਯੈਃ ਪੁਰੁषਪ੍ਰਵੀਰੈਰੁਦ੍ਵਾਹੁਭਿਰ੍ਵਰ੍षਗਣਾਨਨੇਕਾਨ੍ । ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਯਜ੍ਞੈਰ੍ਬਲਿਨੋਤਿਵੀਰ੍ਯਾਃ ਕृਤਾਨੁਕਾਲੇਨ ਕਥਾਵਸ਼ੇषਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਕਾਲ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪृਥੁਸ੍ਸਮਸ੍ਤਾਨ੍ਵਿਚਚਾਰ ਲੋਕਾਨਵ੍ਯਾਹਤੋ ਯੋ ਵਿਜਿਤਾਰਿਚਕ੍ਰਃ । ਸ ਕਾਲਵਾਤਾਭਿਹਤਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਯਥਾ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਤੂਲਮਗ੍ਨੌ
ਪ੍ਰਥੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਜੈ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਰੂਈ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਵੀਰ੍ਯੋ ਬੁਭੁਜੇ ਸਮਸ੍ਤਾਨ੍ਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਸਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਹਤਾਰਿਚਕ੍ਰਃ । ਕਥਾਪ੍ਰਸਂਗੇष੍ਵਭਿਧੀਯਮਾਨਸ੍ਸ ਏਵ ਸਂਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੁਃ
ਜਿਸ ਕਾਰਤਵੀਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਦਸ਼ਾਨਨਾਵਿਕ੍ਸ਼ਤਰਾਘਵਾਣਾਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮੁਦ੍ਭਾਸਿਤਦਿਙ੍ਮੁਖਾਨਾਮ੍ । ਭਸ੍ਮਾਪਿ ਸ਼ਿष੍ਟਂ ਨ ਕਥਂ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਭ੍ਰੂਭਂਗਪਾਤੇਨ ਧਿਗਂਤਕਸ੍ਯ
ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਰਾਘਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕ ਭੰਵ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁੱਟੀ ਗਈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ।
ਕਥਾਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਮਵਾਪ ਯਦ੍ਵੈ ਮਾਂਧਾਤृਨਾਮਾ ਭੁਵਿ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤੀ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪਿ ਤਤ੍ਕੋ ਹਿ ਕਰੋਤਿ ਸਾਧੁਰ੍ਮਮਤ੍ਵਮਾਨ੍ਮਨ੍ਯਪਿ ਮਂਦਚੇਤਾਃ
ਮਾਂਧਾਤਾ ਚਕਵਰਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਮਨੋਂ ਮੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ?
ਭਗੀਰਥਾਦ੍ਯਾਸ੍ਸਗਰਂ ਕਕੁਤ੍ਸ੍ਥੋ ਦਸ਼ਨਨੋ ਰਾਘਵਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੌ ਚ । ਯੁਧਿष੍ਠਿਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਰੇਤੇ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਕ੍ਵ ਨੁ ਤੇ ਨ ਵਿਦ੍ਮਃ
ਭਗੀਰਥ, ਸਗਰ, ਕਕੁਤਸਥ, ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇ ਹੋਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਏ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਯੇ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਯੇ ਚ ਨृਪਾ ਭਵਿष੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਵਿਪ੍ਰਵਰੋਗ੍ਰਵੀਯਾਃ । ਏਤੇ ਤਥਾऽਨ੍ਯੇ ਚ ਤਥਾਭਿਧੇਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭਵਿष੍ਯਂਤਿ ਯਥੈਵ ਪੂਰ੍ਵੇ
ਜੋ ਰਾਜੇ ਹੁਣ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਦੱਸਿਆ, ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਏਤ ਦ੍ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਨ ਨਰੇਣ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਮਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਪਿ ਪਂਡਿਤੇਨ । ਤਿष੍ਠਂਤੁ ਤਾਵਤ੍ਤਨਯਾਤ੍ਮਜਾਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਦਯੋ ਯੇ ਚ ਸ਼ਰੀਰਿਣੋऽਨ੍ਯੇ
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਵੀ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿੰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਛੱਡੋ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਨृਪਾਣਾਂ ਕਥਿਤਃਸਰ੍ਵੋ ਭਵਤਾ ਵਂਸ਼ਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਯਥਾਵਦਨੁਵਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਅਂਸ਼ਾਵਤਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षੇ ਯੋऽਯਂ ਯਦੁਕੁਲੋਦ੍ਭਵਃ । ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਹਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ॥ ੫,੧.
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਧਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤਬ ਜਿਵੇਂ ਹੋਏ, ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਚਕਾਰ ਯਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ੇਨਾਵਤੀਰ੍ਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਤਾਨਿ ਮੁਨੇ ਵਦ ॥ ੫,੧.
ਮੁਨਿ ਜੀ, ਉਹ ਕੰਮ ਦੱਸੋ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ੋत्तਮ ਨੇ ਅੰਸ਼-ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀਤੇ।
ਸ਼੍ਰੀਪਾਰਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮੇਤਦ੍ਯਤ੍ਪृष੍ਟੋऽਹਮਿਹ ਤ੍ਵਯਾ । ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ਾਂਸ਼ਸਂਭੂਤਿਚਰਿਤਂ ਜਗਤੋ ਹਿਤਮ੍ ॥ ੫,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸੁਣੋ — ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਈ।
ਦੇਵਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਸੁਦੇਵੋ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਉਪਯੇਮੇ ਮਹਾਭਾਗਾਂ ਦੇਵਕੀਂ ਦੇਵਤੋਪਮਾਮ੍ ॥ ੫,੧.
ਪਹਿਲਾਂ, ਵੱਡੇ ਮੁਨਿ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਕਾ ਦੀ ਧੀ, ਦੇਵਕੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
ਕਂਸਸ੍ਤਯੋਰ੍ਵਰਰਥਂ ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਸਾਰਥਿਃ । ਵਸੁਦੇਵਸ੍ਯ ਦੇਵਕ੍ਯਾ ਸਂਯੋਗੇ ਭੋਜਨਨ੍ਦਨਃ ॥ ੫,੧.
ਕੰਸ, ਜੋ ਭੋਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਵਸੁਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣਿਆ।
ਆਥਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਵਾਗੁਚ੍ਚੈਃ ਕਂਸਮਾਭਾष੍ਯ ਸਾਦਰਮ੍ । ਮੇਘਗਂਭੀਰਨਿਰ੍ਘੋषਂ ਸਮਾਭਾष੍ਯੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੫,੧.
ਫਿਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੰਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਕਹਿ ਉਠੀ:
ਯਾਮੇਤਾਂ ਵਹਸੇ ਮੂਢ ਸਹ ਭਰ੍ਤ੍ਰਾ ਰਥੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ । ਅਸ੍ਯਾਸ੍ਤਵਾष੍ਟਮੋ ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਹਰਿष੍ਯਤਿ ॥ ੫,੧.
ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਇਸ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਠਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯਾਕਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਖਡ੍ਗਂ ਕਂਸੋ ਮਹਾਬਲਃ । ਦੇਵਕੀਂ ਹਨ੍ਤੁਮਾਰਬ੍ਧੋ ਵਸੁਦੇਵੋऽਬ੍ਰਵੀਦਿਦਮ੍ ॥ ੫,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਖਿੱਚੀ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤ ਕਹੀ:
ਨ ਹਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਕੀ ਭਵਤਾਨਘ । ਸਮਰ੍ਪਯਿष੍ਯੇ ਸਕਲਾਨ੍ਗਰ੍ਭਾਨਸ੍ਯੋਦਰੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ॥ ੫,੧.
ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਤਥੇਤ੍ਯਾਹ ਤਤਃ ਕਂਸੋ ਵਸੁਦੇਵਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਨ ਘਾਤਯਾਮਾਸ ਚ ਤਾਂ ਦੇਵਕੀਂਸਤ੍ਯਗੌਰਵਾਤ੍ ॥ ੫,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੰਸ ਨੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ 'ਠੀਕ ਹੈ' ਕਿਹਾ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਕਾਲੇ ਤੁ ਭੂਰਿਭਾਰਾਵਪੀਡਿਤਾ । ਜਗਾਮ ਧਰਣੀ ਮੇਰੌ ਸਮਾਜਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵੌਕਸਾਮ੍ ॥ ੫,੧.
ਇਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ, ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਈ।
ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਨ੍ਸੁਰਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯਾਥ ਮੇਦਿਨਿ । ਕਥਯਾਮਾਸ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਖੇਦਾਤ੍ਕਰੁਣਭਾषਿਣੀ ॥ ੫,੧.
ਉਥੇ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬਾਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ।
ਭੂਮਿਰੁਵਾਚ ਅਗ੍ਨਿਃਸੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਗੁਰੁਰ੍ਗਵਾਂ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪਰੋ ਗੁਰੁਃ । ਮਮਾਪ੍ਯਖਿਲਲੋ ਕਾਨਾਂ ਕੁਰੁਰ੍ਨਾਰਾਯਣੋ ਗੁਰੁਃ ॥ ੫,੧.
ਪ੍ਰਥਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੋਨੇ ਲਈ ਅੱਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਪਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਕਲਾਕਾष੍ਠਾਨਿਮੇषਾਤ੍ਮਾ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ॥ ੫,੧.
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਲ, ਛਣ, ਅਤੇ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਕਾਰੀ ਹੈ।
ਤਦਂਸ਼ਭੂਤਃਸਰ੍ਵੈषਾਂ ਸਮੂਹੋ ਵਃਸੁਰੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ ੫,੧.
ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਸਭਾ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਸਰੁਤਃਸਾਧ੍ਯਾ ਰੁਦ੍ਰਾ ਵਸ੍ਵਸ਼੍ਵਿਵਹ੍ਨਯਃ । ਪਿਤਰੋ ਯੇ ਚ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾਰੋऽਤ੍ਰਿਪੁਰੋਗਮਾਃ ॥ ੫,੧.
ਆਦਿਤਿਆ, ਸਾਧਿਆ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ, ਅੱਗ, ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ—