ਗृਤ੍ਸਮਦਸ੍ਯ ਸ਼ੌਨਕਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿਤਾऽਭੂਤ੍
ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਕਾ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਾਈ।
ਕਾਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਸ਼੍ਯੋਃ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾष੍ਟ੍ਰਃ ਰਾष੍ਟ੍ਰਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਤਪਾਃ ਪੁਤ੍ਰੋऽਭਵਤ੍
ਕਾਸ਼ਯ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ਯ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਦੀਰਘਤਪਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
ਧਨ੍ਵਂਤਰਿਸ੍ਤੁ ਦੀਰ੍ਘਤਪਸਃ ਪੁਤ੍ਰੋऽਭਵਤ੍
ਦੀਰਘਤਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਹੋਇਆ।
ਸ ਹਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸ੍ਸਕਲਸਂਭੂਤਿष੍ਵਸ਼ੇषੋ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾ ਭਗਵਤਾ ਨਾਰਾਯਣੇਨ ਚਾਤੀਤ ਸਂਭੂਤੌ ਤਸ੍ਮੈ ਵਰੋ ਦਤ੍ਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸੀ; ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਾਸ਼ੀਰਾਜਗੋਤ੍ਰੇऽਵਤੀਰ੍ਯ ਤ੍ਵਮष੍ਟਧਾ ਸਮ੍ਯਗਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਕਰਿष੍ਯਸਿ ਯਜ੍ਞਭਾਗਭੁਗ੍ਭਵਿष੍ਯਸੀਤਿ
“ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇਗਾ ਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।”
ਤਸ੍ਯ ਚ ਧਨ੍ਵਂਤਰੇਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਕੇਤੁਮਾਨ੍ ਕੇਤੁਮਤੋ ਭੀਮਰਥਃ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦਿਵੋਦਾਸਃ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨਃ
ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੇਤੁਮਾਨ ਸੀ; ਕੇਤੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੀਮਰਥਾ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵੋਦਾਸਾ; ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਸੀ।
ਸ ਚ ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰੇਣ੍ਯਵਂਸ਼ਵਿਨਾਸ਼ਨਾਦਸ਼ੇषਸ਼ਤ੍ਰਵੋਨੇਨ ਜਿਤਾ ਇਤਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਦਭਵਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਭਦਰਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।
ਤੇਨ ਚ ਪ੍ਰੀਤਿਮਤਾਤ੍ਮਪੁਤ੍ਰੋ ਵਤ੍ਸਵਤ੍ਸੇਤ੍ਯਭਿਹਿਤੋ ਵਤ੍ਸੋऽਭਵਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਤਸ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਤਸ ਹੋਇਆ।
ਸਤ੍ਯਪਰਤਯਾ ऋਤਧ੍ਵਜਸਂਜ੍ਞਾਮਵਾਪ
ਸੱਚ ਦੇ ਪਰਤੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਤਧਵਜ ਨਾਮ ਪਾਇਆ।
ਤਤਸ਼੍ਚ ਕੁਵਲਯਨਾਮਾਨਮਸ਼੍ਵਂ ਲੇਭੇ ਤਤਃ ਕੁਵਲਯਾਸ਼੍ਵ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਥਿਤਃ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਵਲਯਾ ਨਾਮ ਦਾ ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੁਵਲਯਾਸ਼ਵ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਤ੍ਸਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੋऽਲਰ੍ਕਨਾਮਾਭਵਤ੍ ਯਸ੍ਯਾਯਮਦ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਗੀਯਤੇ
ਉਸ ਵੱਛੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਲਰਕ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
षष੍ਟਿਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ षष੍ਟਿਵਰ੍षਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਅਲਰ੍ਕਾਦਪਰੋ ਨਾਨ੍ਯੋ ਬੁਭੁਜੇ ਮੇਦਿਨੀਂ ਯੁਵਾ
ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਅਲਰਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਲਰ੍ਕਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਤਿਨਾਮਾऽਭਵਦਾਤ੍ਮਜਃ
ਅਲਰਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨਨਤੀ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਸਨ੍ਨਤੇਃ ਸੁਨੀਥਃ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸੁਕੇਤੁਃ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਧਰ੍ਮਕੇਤੁਰ੍ਜਜ੍ਞੇ
ਸਨਨਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਨੀਥਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਕੇਤੁ; ਤੇ ਸੁਕੇਤੁ ਤੋਂ ਧਰਮਕੇਤੁ ਜਨਮਿਆ।
ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਕੇਤੁਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭੁਃ ਤਤ੍ਤਯਸ੍ਸੁਵਿਭੁਃ ਤਤਸ਼੍ਚ ਸੁਕੁਮਾਰਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦृष੍ਟਕੇਤੁਃ ਤਤਸ਼੍ਚ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਰ੍ਗਃ ਭਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਭਾਰ੍ਗਭੂਮਿਃ ਤਤਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਭੂਭृਤਃ ਕਥਿਤਾਃ
ਫਿਰ ਸਤ੍ਯਕੇਤੁ ਆਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਭੂ, ਵਿਭੂ ਤੋਂ ਸੁਵਿਭੂ, ਫਿਰ ਸੁਕੁਮਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਫਿਰ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਭਾਰਗ, ਭਾਰਗ ਤੋਂ ਭਾਰਗਭੂਮੀ; ਫਿਰ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਜੇਸ੍ਤੁ ਸਂਤਤਿਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍
ਹੁਣ ਰਾਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ।
ਰਜੇਃ ਪਞ੍ਚਪੁਤ੍ਰਸ਼ਤਾਨ੍ਯਤੁਲਵੀਰ੍ਯ੍ਯਸਾਂਰਾਣਯਾਸਨ੍ । ਦੇਵਾਸੁਰਸਂਗ੍ਰਾਮਾਰਮ੍ਭੇ ਪਰਸ੍ਪਰ ਵਧੇਪ੍ਸਵੋ ਦੇਵਾਸ਼੍ਵਾਸੁਰਾਸ਼੍ਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਾਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ।। ੪-੯-
ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਰਾਜਸਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਗਏ।
ਰਜਿਨਾਪਿ ਦੇਵਸੈਨ੍ਯਸਹਾਯੇਨ ਅਨੇਕੈਰ੍ਮਹਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਤਦਸ਼ੇषਮਸੂਰਬਲਂ ਨਿषੂਦਿਤਮ੍ । ਅਵਜਿਤਾਰਾਤਿਪਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਰਜਿਚਰਣਯੁਲਮਾਤ੍ਮਸ਼ਿਰਸਾ ਨਿਪੀਡਯਾਹ,--ਭਯ ਤ੍ਰਾਣਦਾਨਾਦਸ੍ਮਤ੍ਪਿਤਾ ਭਵਾਨ੍, ਅਸ਼ੀषਲੋਕਾਨਾਮੁਤ੍ਤਮੋ ਭਵਾਨ੍, ਯਸ੍ਯਾਹਂ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਲੋ ਕੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ।। ੪-੯-
ਰਾਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹਾਂ।"
ਸ ਚਾਪਿ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਸ੍ਯਾਹ,--ਏਵਮੇਵਾਸ੍ਤੁ, ਅਨਤਿਕ੍ਰਮਣੀਯਾ ਹਿ ਵੈਰਿਪਕ੍ਸ਼ਾਦਪ੍ਯਨੇਕਵਿਧਚਾਟੁਵਾਕ੍ਯਗਰ੍ਭਾ ਪ੍ਰਣਤਿਃ, ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਪੁਰਮਾਜਗਾਮ ।। ੪-੯-
ਰਾਜਾ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਈ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਚਾਟੂ ਬੋਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਰਪੀਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਕਾਰ । ਸ੍ਵਰ੍ਯਾਤੇ ਚ ਰਜੌ ਨਾਰਦਰ੍षਿਚੋਦਿਤਾ ਰਾਜਸੂਤਾਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮਾਤ੍ਮਪਿਤृਪੁਤ੍ਰਮਾਚਾਰਾਦੂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਯਾਚਿਤਵਨ੍ਤਃ ।। ੪-੯-
ਇੰਦਰ ਨੇ ਇੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪਦ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਜੀ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ ਕੋਲੋਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਿਤਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਾਜ ਮੰਗਿਆ।
ਅਪ੍ਰਦਾਨੇ ਚਾਵਜਿਤ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਮਤਿਬਲਿਨਃ ਸ੍ਵਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚਕ੍ਰਃ । ਤਤਸ਼੍ਵ ਬਹੁਤਿਥੇ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਮੇਕਾਨ੍ਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਪਹ੍ਟਤਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਯਜ੍ਞਭਾਗਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਰਾਹ ।। ੪-੯-
ਜਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਖੁਦ ਇੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪਦ ਲੈ ਲਿਆ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
ਵਦਰੀਫਲਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਰ੍ਹਸਿ ਮਮ ਆਪ੍ਯਾਯਨਾਯ ਪੁਰੋ ਡਾਸ਼ਖਣਡਂ ਦਾਤੁਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰੂਚੇ, --ਯਦ੍ਯਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਤ੍ਵਯਾਹਂ ਚੋਦਿਤਃ ਸ੍ਯਾਂ, ਤਨ੍ਮਯਾ ਤ੍ਵਦਰ੍ਥਂ ਕਿਮਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ।। ੪-੯-
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਜੁਜੂਬ ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਯਜਨ-ਭਾਗ ਦੇਵੋ।" ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਨਾ ਕਰਦਾ?"
ਯਤਿ-ਯਯਾਤਿ-ਸਂਯਾਤਿ-ਅਯਾਤਿ-ਵਿਯਤਿ-ਕृਤਿਸਂਜ੍ਞਾ ਨਹੁषਸ੍ਯ षਟ੍ ਪੁਤ੍ਰਾ ਮਹਾਬਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮਾ ਬਭੂਵੁਃ । ਯਤਿਸ੍ਤੁ ਰਾਜ੍ਯਂ ਨੈਚ੍ਛਤ੍ । ਯਯਾਤਿਸ੍ਤੁ ਭੂਬृਦਭਵਤ੍, ਉਸ਼ਨਸਸ਼੍ਵ ਦੁਹਿਤਰਂ ਦੇਵਯਾਨੀਂ ਸ਼ਰ੍ਮ੍ਮਿष੍ਠਾਞ੍ਚ ਵਾਰ੍षਪਰ੍ਵ੍ਵਣੀਮੁਪਯੇਮੇ ।। ੪-੧੦ -
ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਛੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਵਿਰਤਾਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਯਤੀ, ਯਯਾਤੀ, ਸੰਯਾਤੀ, ਅਯਾਤੀ, ਵਿਯਾਤੀ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ। ਯਤੀ ਨੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ; ਯਯਾਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਉਸਨਸ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
ਕਾਵ੍ਯਸ਼ਾਪਾਚ੍ਚ ਅਕਾਲੇਨੈਵ ਯਯਾਤਿਰ੍ਜਰਾਮਵਾਪ ।। ੪-੧੦-
ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਅਣਸਮੇਂ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਆ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼ੁਕ੍ਰਵਚਨਾਜ੍ਵ ਜਰਾਂ ਸਂਕਾਮਯਿਤੁਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਯਦੁਮੁਵਾਚ,--ਤ੍ਵਨ੍ਮਾਤਾ ਮਹਸ਼ਾਪਾਦਿਯਮਕਾਲੇਨੈਵ ਜਰਾ ਮਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਾਨਹਂ ਤਸ੍ਯੈਵਾਨੁਗ੍ਰਹਾਦੂ ਭਵਤਃ ਸਞ੍ਚ ਰਾਯਾਮ੍ਯੇਕਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਤ੍ਰਮ੍, ਤ ਤृਪ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਵਿषਯੇषੁ, ਤ੍ਵਦੂਯਸਾ ਵਿषਯਾਨਹ ਭੋਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ।। ੪-੧੦-
ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਯਦੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਣਸਮੇਂ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਹ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲਈ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਸਕਾਂ।"
ਨਾਤ੍ਰ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਨੈਚ੍ਛਤ੍ ਤਾਂ ਜਰਾਮਾਦਾਤੁਮ । ਤਞ੍ਚਪਿ ਪਿਤਾ ਸ਼ਸ਼ਾਪ,--ਤ੍ਵਤ ਪ੍ਰਸੂਤਿਰ੍ਨ ਰਾਜ੍ਯਾਰ੍ਹਾ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ ।। ੪-੧੦-
ਜਦ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਇਹ ਮਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ," ਉਹ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਲੈਣ ਨੂੰ ਯਦੁ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।"
ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾ ਸਹੋਪਭੋਗਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਾਮਾਨਾਮਨ੍ਤ ਮਵਾਪ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਨੁਦਿਨਂ ਤਨ੍ਮਨਸ੍ਕੋ ਬਭੂਵ ।। ੪-੧੦-
ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ।
ਭਗਵਨ੍ ! ਅਸ੍ਮਾਕਮਤ੍ਰ ਵਿਰੋਧੇ ਕਤਰਃ ਪਕ੍ਸ਼ੋ ਜੇਤਾ ਭਵਿष੍ਯਤੀਤਿ । ਅਥਾਹ ਭਗਵਾਨ੍--ਯੇषਾਮਰ੍ਥੇ ਰਜਿਰਾਤ੍ਤਾਯੁਧੋ ਯੋਤੂਸ੍ਯਾਤੀਤਿ । ਅਥ ਦੈਤ੍ਯੈਰੁਪੇਤ੍ਯ ਰਜਿ ਰਾਤ੍ਮ ਸਾਹਾਯ੍ਯਦਾਨਾਯਾਭ੍ਯਰ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਹ, --ਯੋਤੂਸ੍ਯੇऽਹਂ ਭਵਤਾ ਮਰ੍ਥੇ, ਯਦ੍ਯਹਮਮਰ ਜਯਾਦੂ ਭਵਤਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬਵਿष੍ਯਾਮਿ ਇਤਿ । ਆਕਰ੍ਣ੍ਯੈਤਤ੍ ਤੈਰਭਿਹਿਤੋ, ਨ ਵਯਮਨ੍ਯਥਾ ਵਦਿष੍ਯਾਮੋऽਨ੍ਯਥਾ ਕਰਿष੍ਯਾਮਃ । ਅਸ੍ਮਾਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਸ੍ਤਦਰ੍ਥਮਯਮੁਦ੍ਯਮ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗਤੋष੍ਵਸੁਰੇषੁ ਦੇਵੈਰਪ੍ਯਸਾਵਵਨੀਪਤਿਰੇਵਮੇਵੋਕ੍ਤਃ । ਤੇਨਾਪਿ ਚ ਤਥੈਵੋਕ੍ਤੇ ਦੇਵੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਸੀਤਿ ਸਮਨ੍ਵੀਪ੍ਸਿਤਮ ।। ੪-੯-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਗਵਾਨ! ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਪੱਖ ਜਿੱਤੂ ਹੋਵੇਗਾ?" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਰਾਜੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੜੇਗਾ, ਉਹੀ ਜਿੱਤੂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਰਾਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਲੜਾਂਗਾ, ਪਰ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇੰਦਰ ਬਣਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਨਾ ਕਹਾਂਗੇ, ਨਾ ਕਰਾਂਗੇ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਅਸੀਂ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜੀ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜਦ ਰਾਜੀ ਨੇ ਉਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਬਣੇਂਗਾ," ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਸ੍ਵਲ੍ਪੈਰੇਵਾਹੋਭਿਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਨਿਜਂ ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪਯਿष੍ਯਾਮਿ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਤੇषਾਮਨੁ ਦਿਨਾਭਿਚਾਰਿਕਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮੋਹਾਯ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਤੇਜੋਵृਦ੍ਧਯੇ ਜੁਹਾਵ । ਤੇ ਚਾਪਿ ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮੋਹੇਨਾਭਿਭੂਯਮਾਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦ੍ਰਿषੋ ਧਰ੍ਮ੍ਮਤ੍ਯਾਗਿਨੋ ਵੇਦਵਾਦਪਰਾਙੂਮੁਖਾ ਬਭੂਵੁਃ ਤਤਸ਼੍ਵ ਤਾਨਪੇਤਧਰ੍ਮ੍ਮਾ ਚਾਰਾਨ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਜਘਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਪ੍ਯਾਯਿਤਤੇਜਾਸ਼੍ਵ ਤ੍ਰਿਦਿਵਮਾਕ੍ਰਾਮਤ੍ । ਏਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪਦਚ੍ਯਵਨਾਰੋਹਣਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਪਦਭ੍ਰਸ਼ਂ ਦੌਰਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਾ ਨ ਚਾਪ੍ਨੋਤਿ । ਰਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਵਨਪਤ੍ਯੋऽਭਵਤ੍ । ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵृਦ੍ਧਸੁਤਃ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਃ, ਤਤੂਪੁਤ੍ਰਃ ਸਞ੍ਜਯਃ, ਤਤਸ਼੍ਵ ਵਿਜਯਃ, ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਵ ਯਜ੍ਞਕृਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਹਰ੍षਵਰ੍ਦ੍ਧਨਃ, ਹਰ੍षਵਰ੍ਦ੍ਧਨਸੁਤਃ ਸਹਦੇਵਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਦੀਨਃ, ਤਸ੍ਯ ਜਯਸੇਨਃ, ਤਤਸ਼੍ਵ ਸਂਹੁਤਿਃ, ਤਤ ਪੁਤ੍ਰਃ, ਕ੍ਸ਼ਂਤ੍ਰਧਰ੍ਮ੍ਮਾਃ, ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵृਦ੍ਧਸ੍ਯ । ਅਤੋ ਨਹੁषਵਂਸ਼ਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਇਤਿ ।। ੪-੯-
"ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਪਦ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਂਗਾ," ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਭਟਕਾਉਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਜਨ ਕੀਤਾ। ਮੱਤ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਗਏ, ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਜੋ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੇ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸੁਭਾਗ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਰੰਭਾ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿਦ੍ਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਕਸ਼ਤ੍ਰ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਜਯ, ਫਿਰ ਵਿਜਯ, ਉਸ ਤੋਂ ਯਜਨਕ੍ਰਿਤ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ, ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਦੀਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਯਸੇਨ, ਫਿਰ ਸੰਹੁਤੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ਤ੍ਰਧਰਮਾ—ਇਹ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿਦ੍ਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਹੁਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਨਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦ੍ਰਹ੍ਯੁ ਤੁਰ੍ਵਸੁਮਨੁਞ੍ਚ ਪृਥਿਵੀਪਤਿਰ੍ਜਰਾ ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਯੌਵਨਪ੍ਰਦਾਨਾਯ ਚ ਚੋਦਯਾਮਾਸ । ਤੈਰਪ੍ਯੇਕਕੈਸ਼੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਵ ਸ਼ਸ਼ਾਪ । ਅਥ ਸ਼ਮ੍ਮਿष੍ਠਾਤਨਯ ਮਸ਼ੇषਕਨੀਯਾਂਸਂ ਪੂਰੁ ਤਥੈਵਾਹ, ਸ ਵਾਤਿਪ੍ਰਵਣ ਮਤਿਃ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਪਿਤਰਂ ਸਬਹੁਮਾਨੋ ਮਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਾਦੋऽਯਮਸ੍ਮਾਕਮਿਤ੍ਯੁਦਾਰਮਭਿਧਾਯ ਜਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ । ਸ੍ਵਕੀਯਞ੍ਚ ਯੌਵਨਂ ਪਿਤ੍ਰੇ ਦਦੌ । ਸੋऽਪਿ ਚ ਨਵਂ ਯੌਵਨ ਮਾਸਾਦ੍ਯ ਧਰ੍ਮ੍ਮਾਵਿਰੋਧੇਨ ਯਥਾਕਾਮਂ ਯਥਾਕਾਲੋਪਪਨ੍ਨ ਯਥੋਤੂਸਾਹਂ ਵਿषਯਂ ਚਚਾਰ । ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਨ ਮਕਰੋਤ੍ ।। ੪-੧੦-
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦ੍ਰਹਯੁ, ਤੁਰਵਸੁ ਤੇ ਅਨੁ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਧਾਪਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ਮਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੁ ਨੂੰ ਆਖੀ। ਪੂਰੁ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਹੈ,' ਤੇ ਵਧਾਪਾ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਵੀਂ ਜੁਆਨੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਮਨ ਚਾਹੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਕੀਤੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।