ਨਰਃ ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਕੇਤੁਰੂਪੋ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਜਾਨਃ ਸੁਮਹਾਬਲਾਃ ॥ ੩,੧.
ਨਰਾ, ਖਿਆਤੀ, ਕੇਤੁਰੂਪ, ਜਾਂਜੁਜੰਘਾ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸਭ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ।
ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾਪਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰੈਵਤੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । ਮਨੁਰ੍ਵਿਭੁਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦੇਵਾਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਪੰਜਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੈਵਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਭੂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਅਮਿਤਾਭਾ ਭੂਤਰਯਾ ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਃ ਸੁਸਮੇਧਸਃ । ਏਤੇ ਦੇਵਗਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੩,੧.
ਅਮਿਤਾਭਾ, ਭੂਤਰਯਾ, ਵੈਕੁੰਠਾ ਅਤੇ ਸੁਸਮੇਧਸ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਗਰੁੱਪ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਏ।
ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਵੇਦਾਸ਼੍ਰਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਸ੍ਤਥਾਵਰਃ । ਵੇਦਬਾਹੁਃ ਸੁਧਾਮਾ ਚ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਏਤੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਵਿਪ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਸਨ੍ਰੈਵਤੇਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਹਿਰਣਯਰੋਮਾ, ਵੇਦਾਸ਼੍ਰੀ, ਉਰਧਵਬਾਹੁ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਪਰਜਨਿਆ ਅਤੇ ਅਵਯਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ, ਰੈਵਤ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ।
ਬਲਬਨ੍ਧੁਸ਼੍ਚ ਸਂਭਾਵ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸੁਤਾਃ । ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾ ਬਭੂਵੁਰ੍ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧.
ਬਲਬੰਧੂ, ਸੰਭਾਵਿਆ, ਸਤਯਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ਼੍ਚੌਤ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤਾਮਸੋ ਰੈਵਤਸ੍ਤਥਾ । ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਾਨ੍ਵਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਨਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਮਾਰਾਧ੍ਯ ਤਪਸਾ ਸ ਰਾਜਰ੍षਿਃ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਨੇਤਾਲ੍ਲਂਬ੍ਧਵਾਨਾਤ੍ਮਵਂਸ਼ਜਾਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
षष੍ਠੇ ਮਨ੍ਵਂਰਤੇ ਚਾਸੀਚ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਖ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਮਨੁਃ । ਮਨੋਜਵਸ੍ਤਥੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦੇਵਾਨਪਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ ੩,੧.
ਛੇਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨੋਜਵਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਆਪ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਭਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪृਥੁਕਾਸ਼੍ਚਾ ਦਿਵੌਕਸਃ । ਮਹਾਨੁਭਾਵਾ ਲੇਖਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹ੍ਯष੍ਟਕਾ ਗਣਾਃ ॥ ੩,੧.
ਆਪਿਆ, ਪ੍ਰਸੂਤਾ, ਭਵਿਆ, ਪ੍ਰਥੁਕਾ ਅਤੇ ਲੇਖਾ—ਇਹ ਪੰਜ, ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਗਰੁੱਪ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ।
ਸੁਮੇਧਾ ਵਿਰਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹਵਿष੍ਮਾਨੁਤ੍ਤਮੋ ਮਧੁਃ । ਅਤਿਨਾਮਾ ਸਹਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਾਸਨ੍ਨਿਤਿ ਚਰ੍षਯਃ ॥ ੩,੧.
ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਹਵਿਸਮਾਨ, ਉੱਤਮ, ਮਧੁ, ਅਤਿਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਨੁ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ।
ਊਰੁਃ ਪੂਰੁਃ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਸੁਮਹਾਬਲਾਃ । ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਯ ਮਨੋਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪृਥਿਵੀਪਤਯੋऽਭਵਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਊਰੁ, ਪੂਰੁ ਅਤੇ ਸ਼ਤਦਯੁਮਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ।
ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ ਸੁਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵੋ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ । ਮਨੁਃ ਸਂਵਰ੍ਤਤੇ ਧੀਮਾਨ੍ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਸਪ੍ਤਮੇਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ, ਸ਼ਰਾਧਦੇਵ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੱਤਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਵਸੁਰੁਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਪੁਰਨ੍ਦਰਸ੍ਤਥੈਵਾਤ੍ਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ ੩,੧.
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਵਸ਼ਿष੍ਠਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪੋਥਾਤ੍ਰਿਰ੍ਜਮਦਗ੍ਨਿਃ ਸਗੌਤਮਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਭਰਦ੍ਵਾਜੌ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋऽਭਵਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਜਮਦਗਨੀ, ਗੌਤਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਭਰਦਵਾਜ — ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ।
ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਸ਼੍ਚ ਨृਗਸ਼੍ਚੈਵ ਧृष੍ਟਃ ਸ਼ਰ੍ਯਾਤਿਰੇਵ ਚ । ਨਰਿष੍ਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਖ੍ਯਾਤੋ ਨਾਭਾਗੋਰਿष੍ਟ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੧.
ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਨ੍ਰਿਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਰਯਾਤਿ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਭਾਗ ਤੇ ਇਸ਼ਟ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ।
ਕਰੂषਸ਼੍ਚ ਪृषਧ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਂਲ੍ਲੋਕਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ । ਮਨੋਰ੍ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯੈਤੇ ਨਵ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਸੁਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ ॥ ੩,੧.
ਕਰੂਸ਼, ਪ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਰ ਤੇ ਸੁਮਹਾਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ — ਇਹ ਮਨੂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਨੌ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਸ਼ਕ੍ਤਿਰਨੌਪਮ੍ਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾ ਸ੍ਥਿਤੌ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਸ਼ੇषੇषੁ ਦੇਵਤ੍ਵੇਨਾਧਿਤਿष੍ਠਤਿ ॥ ੩,੧.
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਦਾ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਂਸ਼ੇਨ ਤਸ੍ਯਾ ਜਜ੍ਞੇऽਸੌ ਯਜ੍ਞਃਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੇਨ੍ਤਰੇ । ਆਕੂਤ੍ਯਾਂ ਮਾਨਸੋ ਦੇਵ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਯਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਪਹਿਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਮਨ-ਜਨਮਿਆ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਸ ਵੈ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੇਨ੍ਤਰੇ । ਤੁषਿਤਾਯਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਹ੍ਯਾਜਿषਸ੍ਤੁषਿਤੈਃ ਸਹ ॥ ੩,੧.
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਆਜਿਤ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਔਤ੍ਤਮਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵਸ੍ਤੁषਿਤਸ੍ਤੁ ਪੁਨਃ ਸ ਵੈ । ਸਤ੍ਯਾਯਾਮਭਵਤ੍ਸਤ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮੈਃ ॥ ੩,੧.
ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਬਣਿਆ; ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਤਮ ਸਤਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ।
ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ । ਹਰ੍ਯਾਯਾਂ ਹਰਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਧ ਹਰਿਰੇਵ ਬਭੂਵ ਹ ॥ ੩,੧.
ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਇਆ, ਹਰਿਆ ਤੋਂ ਹਰੀ ਜਨਮਿਆ, ਹਰੀਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ।
ਰੈਵਤੇਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵਃਸਂਭੂਤ੍ਯਾਂ ਮਾਨਸੋ ਹਰਿਃ । ਸਂਭੂਤੋ ਰੈਵਤੈਃ ਸਾਰ੍ਧ ਦੇਵੈਰ੍ਦੇਵਵਰੋ ਹਰਿਃ ॥ ੩,੧.
ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਭੂਤੀ ਤੋਂ ਹਰੀ ਜਨਮਿਆ, ਰੈਵਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਰੀ।
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੇ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵੋ ਵੈਕੁਣ੍ਠਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ । ਵਿਕੁਣ੍ਠਾਯਾਮਸੌ ਜਜ੍ਞੇ ਵੈਕੁਣ੍ਠੈਰ੍ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ ॥ ੩,੧.
ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਵੈਕੁੰਠਾ ਤੋਂ ਵੈਕੁੰਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਵੈਕੁੰਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਤ੍ਰ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤਥਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਾਮਨਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰਦਿਤ੍ਯਾਂ ਸਂਬਭੂਵ ਹ ॥ ੩,੧.
ਜਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।
ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਕ੍ਰਮੈਰਿਮਾਂਲ੍ਲੋਕਾਞ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਯੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪੁਰਨ੍ਦਰਾਯ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤਂ ਨਿਹਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਤੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕੀ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਨਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਵੈ । ਸਪ੍ਤਸ੍ਵੇਵਾਭਵਨ੍ਵਿਪ੍ਰ ਯਾਭਿਃ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਹਨ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿष੍ਟਮਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਰ੍ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਨੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਵਿਸ਼' ਮੂਲ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ'।
ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਦੇਵਾ ਮਨਵਃ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਯੇ ਮਨੁਸੂਨਵਸ਼੍ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚਯੋऽਯਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਭੂਤੋ ਵਿष੍ਣੋਰਸ਼ੋषਾਸ੍ਤੁ ਵਿਭੂਤਯਸ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੂ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ — ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਖੂਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਭਵਤਾ ਸਪ੍ਤ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਭਵਿष੍ਯਾਣ੍ਯਪਿ ਵਿਪ੍ਰਰ੍ष ਮਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ॥ ੩,੨.
ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪਤ੍ਨੀ ਸਂਜ੍ਞਾਭੂਤ੍ਤਨਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਣਃ । ਮਨੁਰ੍ਯਮੋ ਯਮੀ ਚੈਵ ਤਦਪਤ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਮੁਨੇ ॥ ੩,੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਜਨਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ; ਮਨੂ, ਯਮ ਤੇ ਯਮੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੁੱਤਰੀ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।