ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ । ਇਤੀਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸ ਰਾਜਵਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਤਤ੍ਯਾਜ ਭੇਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਃ । ਸ ਚਾਪਿ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਾਪ੍ਤਬੋਧ- ਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਨ੍ਮਨ੍ਯਪਵਰ੍ਗਮਾਪ
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲਿਆ; ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ।
ਇਤਿ ਭਰਤਃਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸਾਰਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯਤਿ ਯਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਵृਣੋਤਿ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ । ਸ ਵਿਮਲਮਤਿਰੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮਮੋਹਂ ਭਵਤਿ ਚ ਸਂਸਰਣੇषੁ ਮੁਕ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਃ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਕਥਿਤਾ ਗੁਰੁਣਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਨਾਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਚਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਸृष੍ਟਿਰ੍ऋषੀਣਾਂ ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਤਾ । ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਸ੍ਯ ਚ ॥ ੩,੧.
ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਆਈ ਹੈ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਪਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਚਰਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਂ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕ੩ ਏਵਪੁਰੋਗਮਾਨ੍ । ਭਵਤਾ ਕਥਿਤਾਨੇਤਾਞ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਗੁਰੋ ॥ ੩,੧.
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਤਾਨ੍ਯਹਂ ਭਵਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਲਥਯਾਮਿ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਰੈਵਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਫਿਰ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਤੇ ਫਿਰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼।
षਡੇਤੇ ਮਨਵੋਤੀਤਾਃ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਤੁ ਰਵੇਃ ਸੁਤਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਯਂ ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਮਪ੍ਤਮਂ ਵਰ੍ਤਤੇਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਛੇ ਮਨੁ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਤੁ ਕਥਿਤਂ ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਨ੍ਤਰਂ ਮਯਾ । ਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਵਤ੍ਕਥਿਤਾ ਮਯਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਨੋਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਯ ਤੁ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਨ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੇਵਰ੍षਿਂਸ੍ਤਤ੍ਸੁਤਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੧.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪਾਰਾਵਤਾਃ ਸਤੁषਿਤਾ ਦੇਵਾਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸੀਨ੍ਮਹਾਬਲਃ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾਵਤ ਤੇ ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵਤੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਸੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ।
ਊਰ੍ਜਸ੍ਤਂਭਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਤੋਥ* ਪृषਭਸ੍ਤਥਾ । (*ਪਾਠ. ਦਤ੍ਤੋਗ੍ਨੀ ऋषਭਸ੍ਤਥਾ) ਨਿਰਯਸ਼੍ਚ ਪਰੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋऽਭਵਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਉਰਜ, ਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਵਾਤ, ਰਿਸ਼ਭ, ਨਿਰਯ ਤੇ ਪਰੀਵਾਨ—ਇਹ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਚੈਤ੍ਰਕਿਂਪੁਰੁषਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਤਾਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਯ ਤੁ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ृਣੁ ਚੋਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਚੈਤਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸੁਣ।
ਤृਤੀਯੇਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨੁਤ੍ਤਮੋ ਨਾਮ ਯੋ ਮਨੁਃ । ਸੁਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸੀਤ੍ਸੁਤਾਞ੍ਛृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਤੀਜੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੁਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਸੁਧਾਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਾ ਜਪਾਸ਼੍ਚਾਥ ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨਾਃ । ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਗਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਸੁਧਾਮਾਨ, ਸਤਿਆ, ਜਪਾ, ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ਵਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਬਾਰਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਸਿष੍ਠਤਨਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋਭਵਨ੍ । ਅਜਃ ਪਰਸ਼ੁਦੀਪ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਤ੍ਤਮਮਨੋਃ ਸੁਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਅਜਾ, ਪਰਸ਼ੁਦੀਪਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵਾਃ ਸੁਪਾਰਾ ਹਰਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਧਿਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਕਾ ਗਣਾਃ ॥ ੩,੧.
ਤਾਮਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਸੁਪਾਰਾ ਅਤੇ ਹਰਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਏ। ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਸੁਧਿਆ—ਇਹ ਸੱਤਾਈ ਗਰੁੱਪਾਂ ਸੀ।
ਸ਼ਿਵਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਚਾਸੀਚ੍ਛਤਯਜ੍ਞੋਪਲਕ੍ਸ਼ਮਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤੇषਾਂ ਤੇषਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਧਾਮਾ ਪੁਥੁਃ ਕਾਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰੋਗ੍ਨਿਰ੍ਧਨਕਸ੍ਤਥਾ । ਪੀਵਰਸ਼੍ਚਰ੍षਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਪ੍ਤ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਜੋਤਿਰਧਾਮਾ, ਪੁਥੁ, ਕਾਟਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਾਗਨੀ, ਧਨਕਾ, ਪੀਵਰਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਏ।
ਨਰਃ ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਕੇਤੁਰੂਪੋ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਜਾਨਃ ਸੁਮਹਾਬਲਾਃ ॥ ੩,੧.
ਨਰਾ, ਖਿਆਤੀ, ਕੇਤੁਰੂਪ, ਜਾਂਜੁਜੰਘਾ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸਭ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ।
ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾਪਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰੈਵਤੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ । ਮਨੁਰ੍ਵਿਭੁਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦੇਵਾਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਪੰਜਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੈਵਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਭੂ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਅਮਿਤਾਭਾ ਭੂਤਰਯਾ ਵੈਕੁਣ੍ਠਾਃ ਸੁਸਮੇਧਸਃ । ਏਤੇ ਦੇਵਗਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੩,੧.
ਅਮਿਤਾਭਾ, ਭੂਤਰਯਾ, ਵੈਕੁੰਠਾ ਅਤੇ ਸੁਸਮੇਧਸ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਗਰੁੱਪ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਏ।
ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਵੇਦਾਸ਼੍ਰਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁਸ੍ਤਥਾਵਰਃ । ਵੇਦਬਾਹੁਃ ਸੁਧਾਮਾ ਚ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮੁਨਿਃ । ਏਤੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਵਿਪ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਸਨ੍ਰੈਵਤੇਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਹਿਰਣਯਰੋਮਾ, ਵੇਦਾਸ਼੍ਰੀ, ਉਰਧਵਬਾਹੁ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਪਰਜਨਿਆ ਅਤੇ ਅਵਯਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ, ਰੈਵਤ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ।
ਬਲਬਨ੍ਧੁਸ਼੍ਚ ਸਂਭਾਵ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸੁਤਾਃ । ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਾ ਬਭੂਵੁਰ੍ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੧.
ਬਲਬੰਧੂ, ਸੰਭਾਵਿਆ, ਸਤਯਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ਼੍ਚੌਤ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤਾਮਸੋ ਰੈਵਤਸ੍ਤਥਾ । ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਾਨ੍ਵਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮਨਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਰੈਵਤ—ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਮਾਰਾਧ੍ਯ ਤਪਸਾ ਸ ਰਾਜਰ੍षਿਃ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਨੇਤਾਲ੍ਲਂਬ੍ਧਵਾਨਾਤ੍ਮਵਂਸ਼ਜਾਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
षष੍ਠੇ ਮਨ੍ਵਂਰਤੇ ਚਾਸੀਚ੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਾਖ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਮਨੁਃ । ਮਨੋਜਵਸ੍ਤਥੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦੇਵਾਨਪਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ ੩,੧.
ਛੇਵੇਂ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦਾ ਨਾਮ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨੋਜਵਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਆਪ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਭਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪृਥੁਕਾਸ਼੍ਚਾ ਦਿਵੌਕਸਃ । ਮਹਾਨੁਭਾਵਾ ਲੇਖਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਹ੍ਯष੍ਟਕਾ ਗਣਾਃ ॥ ੩,੧.
ਆਪਿਆ, ਪ੍ਰਸੂਤਾ, ਭਵਿਆ, ਪ੍ਰਥੁਕਾ ਅਤੇ ਲੇਖਾ—ਇਹ ਪੰਜ, ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਗਰੁੱਪ ਦੇਵਤੇ ਬਣੇ।
ਸੁਮੇਧਾ ਵਿਰਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹਵਿष੍ਮਾਨੁਤ੍ਤਮੋ ਮਧੁਃ । ਅਤਿਨਾਮਾ ਸਹਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਾਸਨ੍ਨਿਤਿ ਚਰ੍षਯਃ ॥ ੩,੧.
ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਹਵਿਸਮਾਨ, ਉੱਤਮ, ਮਧੁ, ਅਤਿਨਾਮਾ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਨੁ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ।