ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਰਾਜਾ ਤ੍ਵਮਧਃ ਕੂਞ੍ਜਰੋ ਯਥਾ । ਅਵਬੋਧਾਯ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ! ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਦਸਿਤੋ ਮਯਾ
'ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਲਈ ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।'
ਤ੍ਵਂ ਰਾਜੇਵ ਦ੍ਰਿਜਸ਼੍ਵੇष੍ਠ! ਸ੍ਥਿਤੋऽਹਂ ਗਜਵਦ੍ ਯਦਿ । ਤਦੇਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਤਮਸ੍ਤ੍ਵਮਹਂ ਤਤਾ
'ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹੋ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ।'
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤ੍ਵਰਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਮ ਚਰਣਾਵੁਭੌ । ਨਿਦਾਘਃ ਪ੍ਰਾਹ ਭਗਵਾਨਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਮृਬੁਧ੍ਰੁਰ੍ਵਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਨਯ ਅਧਿਆਪਕ ਰਭੂ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਦਾਘ ਹਾਂ।'
ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਦੂ ਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਕृਤਂ ਮਾਨਸਂ ਤਥਾ । ਯਥਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਤਨ ਤ੍ਵਾਂ ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਹ ਗੁਰੁਮ੍ ।। 16 ਤਵੋਪਦੇਸ਼ਦਾਨਾਯ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਾਦृਤਃ । ਗੁਰੁਸ੍ਤੇऽਹਮृਭੁਰ੍ਨਾਮ੍ਰਾ ਨਿਦਾਘ! ਸਮੁਪਾਗਤਃ
'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਮਨ ਐਸਾ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।'
ਤਦੇਤਦੁਪਦਿष੍ਟਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ ਪੇਣ ਮਹਾਮਤੇ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਸਾਰਭੂਤਂ ਯਦਦੂਤੈਮਸ਼ੇषਤਃ
'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।'
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਯੌ ਵਿਦ੍ਰਾਨ੍ ਨਿਦਾਘਂ ਸ ऋਬੁਰ੍ਗੁਰੁਃ । ਨਦਾਘੋऽਪ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੀਨ ਤੇਨਾਦੂਤੈਪਰੋऽਭਵਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਰਭੂ ਨਿਦਾਘ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੇ ਨਿਦਾਘ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਰ੍ਵ੍ਭੂਤਾਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਤਦਾਨ੍ਮਨਃ । ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਮੁਕ੍ਤਿਪਵਾਪ ਪਰਮਾਂ ਦ੍ਰਿਜ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਭਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਤਥਾ ਤ੍ਵਮਪਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਜ੍ਞ ! ਤੁਲ੍ਯਾਤ੍ਮਰਿਪੁਬਾਨ੍ਧਵਃ । ਭਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗਤਂ ਜਾਨਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਵਨੀਪਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਦੋਸਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ, ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਛਾਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਸਿਤਨੀਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੈਕਃ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਭਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਪਿ ਤਥੈਕਂ ਸਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਅਕਾਸ਼ ਸਫੈਦ, ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਏਕਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਯਦਿਹਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਦਚ੍ਯੁਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਂ ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ । ਸੋऽਹਂ ਸ ਚ ਤ੍ਵਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੇਤ- ਦਾਤ੍ਮਖਰੂਪਂ ਤ੍ਯਜ ਭੇਦਮੋਹਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦੇ।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ । ਇਤੀਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸ ਰਾਜਵਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਤਤ੍ਯਾਜ ਭੇਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਃ । ਸ ਚਾਪਿ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਾਪ੍ਤਬੋਧ- ਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਨ੍ਮਨ੍ਯਪਵਰ੍ਗਮਾਪ
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲਿਆ; ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ।
ਇਤਿ ਭਰਤਃਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸਾਰਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯਤਿ ਯਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਵृਣੋਤਿ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ । ਸ ਵਿਮਲਮਤਿਰੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮਮੋਹਂ ਭਵਤਿ ਚ ਸਂਸਰਣੇषੁ ਮੁਕ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਃ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਕਥਿਤਾ ਗੁਰੁਣਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਨਾਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਚਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਸृष੍ਟਿਰ੍ऋषੀਣਾਂ ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਤਾ । ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਸ੍ਯ ਚ ॥ ੩,੧.
ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਆਈ ਹੈ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਪਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਚਰਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਂ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕ੩ ਏਵਪੁਰੋਗਮਾਨ੍ । ਭਵਤਾ ਕਥਿਤਾਨੇਤਾਞ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਗੁਰੋ ॥ ੩,੧.
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਤਾਨ੍ਯਹਂ ਭਵਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਲਥਯਾਮਿ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਰੈਵਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਫਿਰ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਤੇ ਫਿਰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼।
षਡੇਤੇ ਮਨਵੋਤੀਤਾਃ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਤੁ ਰਵੇਃ ਸੁਤਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਯਂ ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਮਪ੍ਤਮਂ ਵਰ੍ਤਤੇਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਛੇ ਮਨੁ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਤੁ ਕਥਿਤਂ ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਨ੍ਤਰਂ ਮਯਾ । ਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਵਤ੍ਕਥਿਤਾ ਮਯਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਨੋਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਯ ਤੁ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਨ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੇਵਰ੍षਿਂਸ੍ਤਤ੍ਸੁਤਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੧.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਪਾਰਾਵਤਾਃ ਸਤੁषਿਤਾ ਦੇਵਾਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸੀਨ੍ਮਹਾਬਲਃ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾਵਤ ਤੇ ਤੁਸ਼ਿਤ ਦੇਵਤੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਸੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ।
ਊਰ੍ਜਸ੍ਤਂਭਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਤੋਥ* ਪृषਭਸ੍ਤਥਾ । (*ਪਾਠ. ਦਤ੍ਤੋਗ੍ਨੀ ऋषਭਸ੍ਤਥਾ) ਨਿਰਯਸ਼੍ਚ ਪਰੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋऽਭਵਨ੍ ॥ ੩,੧.
ਉਰਜ, ਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਵਾਤ, ਰਿਸ਼ਭ, ਨਿਰਯ ਤੇ ਪਰੀਵਾਨ—ਇਹ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਚੈਤ੍ਰਕਿਂਪੁਰੁषਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਤਾਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਯ ਤੁ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਮੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ृਣੁ ਚੋਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਚੈਤਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸੁਣ।
ਤृਤੀਯੇਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨੁਤ੍ਤਮੋ ਨਾਮ ਯੋ ਮਨੁਃ । ਸੁਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸੀਤ੍ਸੁਤਾਞ੍ਛृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਤੀਜੇ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੁਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
ਸੁਧਾਮਾਨਸ੍ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਾ ਜਪਾਸ਼੍ਚਾਥ ਪ੍ਰਤਰ੍ਦਨਾਃ । ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਗਣਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਸੁਧਾਮਾਨ, ਸਤਿਆ, ਜਪਾ, ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਅਤੇ ਵਸ਼ਵਰਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ, ਬਾਰਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਸਿष੍ਠਤਨਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋਭਵਨ੍ । ਅਜਃ ਪਰਸ਼ੁਦੀਪ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਤ੍ਤਮਮਨੋਃ ਸੁਤਾਃ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਅਜਾ, ਪਰਸ਼ੁਦੀਪਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਤਾਮਸਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵਾਃ ਸੁਪਾਰਾ ਹਰਯਸ੍ਤਥਾ । ਸਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਧਿਯਸ਼੍ਚੈਵ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਕਾ ਗਣਾਃ ॥ ੩,੧.
ਤਾਮਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਸੁਪਾਰਾ ਅਤੇ ਹਰਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਏ। ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਸੁਧਿਆ—ਇਹ ਸੱਤਾਈ ਗਰੁੱਪਾਂ ਸੀ।
ਸ਼ਿਵਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਚਾਸੀਚ੍ਛਤਯਜ੍ਞੋਪਲਕ੍ਸ਼ਮਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤੇषਾਂ ਤੇषਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੩,੧.
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਧਾਮਾ ਪੁਥੁਃ ਕਾਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰੋਗ੍ਨਿਰ੍ਧਨਕਸ੍ਤਥਾ । ਪੀਵਰਸ਼੍ਚਰ੍षਯੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਪ੍ਤ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ॥ ੩,੧.
ਜੋਤਿਰਧਾਮਾ, ਪੁਥੁ, ਕਾਟਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਾਗਨੀ, ਧਨਕਾ, ਪੀਵਰਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਏ।