ਦੂਰੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਮਹਾਭਾਗਂ ਜਂਨਸਮ੍ਮਰ੍ਦ੍ਦ ਵਰ੍ਜ੍ਜਕਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ੁ ਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਮਕਣ੍ਠਮਾਯਾਨ੍ਤਮਰਾਣ੍ਯਾਤ੍ ਸਸਮਿਤੁਕੁਸ਼ਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਦੂਰ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸਮਿਤ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਦृष੍ਵਾ ਨਿਦਾਘਂ ਸ ऋਭੁਰੁਪਗਮ੍ਯਾਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ । ਉਵਾਚ ਕਸ੍ਮਾਦੇਕਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਭਵਤਾ ਦ੍ਰਿਜ
ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਇਕੱਲੇ ਕਿਉਂ ਖੜੇ ਹੋ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ?'
ਬੋ ਵਿਪ੍ਰ ! ਜਨਸਮ੍ਮਰ੍ਦ੍ਦੋ ਮਹਾਨੇष ਮਹਨਿष ਜਨਿਸ਼੍ਵਰੇ । ਪ੍ਰਵਿਵਿਕ੍ਸ਼ੌ ਪੁਰਂ ਰਮ੍ਯਂ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਮਯਾ
'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਥੇ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜਾ ਹਾਂ।'
ਨਰਾਧਿਪੋऽਤ੍ਰ ਕਤਮਃ ਕਤਮਸ਼੍ਚੇਤਰੋ ਜਨਃ । ਕਥ੍ਯਤਾਂ ਮੇ ਦ੍ਰਿਜਸ਼੍ਵੇष੍ਠ! ਤ੍ਵਮਭਿਜ੍ਞੋ ਮਤੋ ਮਮ
'ਇਥੇ ਕੌਣ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।'
ਯੋऽਯਂ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਮੁਨ੍ਮਤ੍ਤਮਦ੍ਰਿਸ਼੍ਵृਙ੍ਗਸਮੁਚ੍ਛਿਰ੍ਤਮ੍ । ਅਧਿਰੂਢੋ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਯਂ ਪਰਲੋਕਸ੍ਤਥੇਤਰਃ
'ਜੋ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ।'
ਏਤੌ ਹਿ ਗਜ-ਰਾਜਾਨੌ ਯੁਗਪਦੂ ਦਸ਼ਿਤੌ ਮਮ । ਬਵਤਾ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਪृਥਕੂਚਿਹ੍ਨਪਿਲਕ੍ਸ਼ਣੌ
'ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਹਾਥੀ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।'
ਤਤ੍ ਕਥ੍ਯਤਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ! ਵਿਸ਼ੇषੋ ਭਵਤਾਨਯੋਃ । ਜ੍ਞਾਤੁ ਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਕੋऽਤ੍ਰ ਗਜਃ ਕੋ ਵਾ ਨਰਾਧਿਪਃ
'ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ! ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਥੇ ਹਾਥੀ ਕੌਣ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜਾ ਕੌਣ ਹੈ।'
ਗਜੋ ਯੋऽਯਮਧੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ! ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯੈष ਭੂਪਤਿਃ
'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਉਹ ਹਾਥੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਤੇ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ।'
ਜਾਨਾਮ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਤਥਾ ਮਾਮਵਬੋਧਮ । ਅਵਃਸ਼ਹ੍ਦਨਿਗਦ੍ਯ ਕਿਂ ਕਿਞ੍ਚੋਦ੍ਧ੍ਵ ਮਭਿਧੀਯਤੇ
'ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?'
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਹਸਾਰੁਹ੍ਮ ਨਿਦਾਘਃ ਪ੍ਰਾਹ ਤ ऋਬੁਮ੍ । ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯੇष ਯਨ੍ਮਾਂ ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਸਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।'
ਉਪਰ੍ਯ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ਰਾਜਾ ਤ੍ਵਮਧਃ ਕੂਞ੍ਜਰੋ ਯਥਾ । ਅਵਬੋਧਾਯ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ! ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ਦਸਿਤੋ ਮਯਾ
'ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਉੱਤੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਹੋ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਲਈ ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।'
ਤ੍ਵਂ ਰਾਜੇਵ ਦ੍ਰਿਜਸ਼੍ਵੇष੍ਠ! ਸ੍ਥਿਤੋऽਹਂ ਗਜਵਦ੍ ਯਦਿ । ਤਦੇਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕਤਮਸ੍ਤ੍ਵਮਹਂ ਤਤਾ
'ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹੋ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ।'
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤ੍ਵਰਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਗृਹ੍ਮ ਚਰਣਾਵੁਭੌ । ਨਿਦਾਘਃ ਪ੍ਰਾਹ ਭਗਵਾਨਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਮृਬੁਧ੍ਰੁਰ੍ਵਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਨਯ ਅਧਿਆਪਕ ਰਭੂ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਦਾਘ ਹਾਂ।'
ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਦੂ ਤਸਂਸ੍ਕਾਰਸ੍ਕृਤਂ ਮਾਨਸਂ ਤਥਾ । ਯਥਾਚਾਰ੍ਯ੍ਯਸ੍ਯ ਤਨ ਤ੍ਵਾਂ ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਹ ਗੁਰੁਮ੍ ।। 16 ਤਵੋਪਦੇਸ਼ਦਾਨਾਯ ਪੂਰ੍ਵ੍ਵਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਾਦृਤਃ । ਗੁਰੁਸ੍ਤੇऽਹਮृਭੁਰ੍ਨਾਮ੍ਰਾ ਨਿਦਾਘ! ਸਮੁਪਾਗਤਃ
'ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਮਨ ਐਸਾ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।'
ਤਦੇਤਦੁਪਦਿष੍ਟਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ ਪੇਣ ਮਹਾਮਤੇ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਸਾਰਭੂਤਂ ਯਦਦੂਤੈਮਸ਼ੇषਤਃ
'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।'
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਯੌ ਵਿਦ੍ਰਾਨ੍ ਨਿਦਾਘਂ ਸ ऋਬੁਰ੍ਗੁਰੁਃ । ਨਦਾਘੋऽਪ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ੀਨ ਤੇਨਾਦੂਤੈਪਰੋऽਭਵਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਰਭੂ ਨਿਦਾਘ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਤੇ ਨਿਦਾਘ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸਰ੍ਵ੍ਭੂਤਾਨ੍ਯਭੇਦੇਨ ਦਦृਸ਼ੇ ਸ ਤਦਾਨ੍ਮਨਃ । ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪਰੋ ਮੁਕ੍ਤਿਪਵਾਪ ਪਰਮਾਂ ਦ੍ਰਿਜ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਭਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਤਥਾ ਤ੍ਵਮਪਿ ਧਰ੍ਮ੍ਮਜ੍ਞ ! ਤੁਲ੍ਯਾਤ੍ਮਰਿਪੁਬਾਨ੍ਧਵਃ । ਭਵ ਸਰ੍ਵ੍ਵਗਤਂ ਜਾਨਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਵਨੀਪਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਦੋਸਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ, ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਛਾਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਸਿਤਨੀਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਯਥੈਕਃ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਭਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਪਿ ਤਥੈਕਂ ਸਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਅਕਾਸ਼ ਸਫੈਦ, ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਕੋ ਆਤਮਾ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਏਕਃ ਸਮਸ੍ਤਂ ਯਦਿਹਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਦਚ੍ਯੁਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਰਂ ਤਤੋऽਨ੍ਯਤ੍ । ਸੋऽਹਂ ਸ ਚ ਤ੍ਵਂ ਸ ਚ ਸਰ੍ਵ੍ਵਮੇਤ- ਦਾਤ੍ਮਖਰੂਪਂ ਤ੍ਯਜ ਭੇਦਮੋਹਮ੍
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਟਕਣ ਛੱਡ ਦੇ।
ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ । ਇਤੀਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਸ ਰਾਜਵਰ੍ਯ੍ਯ ਸ੍ਤਤ੍ਯਾਜ ਭੇਦਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਃ । ਸ ਚਾਪਿ ਜਾਤਿਸ੍ਮਰਣਾਪ੍ਤਬੋਧ- ਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਜਨ੍ਮਨ੍ਯਪਵਰ੍ਗਮਾਪ
ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾ ਲਿਆ; ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ।
ਇਤਿ ਭਰਤਃਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸਾਰਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯਤਿ ਯਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਵृਣੋਤਿ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ । ਸ ਵਿਮਲਮਤਿਰੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮਮੋਹਂ ਭਵਤਿ ਚ ਸਂਸਰਣੇषੁ ਮੁਕ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਃ
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮ-ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਕਥਿਤਾ ਗੁਰੁਣਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਨਾਂ ਚ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਚਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਤਾਰੇ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਤਥਾ ਸृष੍ਟਿਰ੍ऋषੀਣਾਂ ਚਾਪਿ ਵਰ੍ਣਿਤਾ । ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਗਤਸ੍ਯ ਚ ॥ ੩,੧.
ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਆਈ ਹੈ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਪਪਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਚਰਿਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਚ੍ਚ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੩,੧.
ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਕੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਂ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਪਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕ੩ ਏਵਪੁਰੋਗਮਾਨ੍ । ਭਵਤਾ ਕਥਿਤਾਨੇਤਾਞ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਗੁਰੋ ॥ ੩,੧.
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ । ਤਾਨ੍ਯਹਂ ਭਵਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਲਥਯਾਮਿ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਃ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿषਸ੍ਤਥਾ । ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਰੈਵਤਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਫਿਰ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਤੇ ਫਿਰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼।
षਡੇਤੇ ਮਨਵੋਤੀਤਾਃ ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਤੁ ਰਵੇਃ ਸੁਤਃ । ਵੈਵਸ੍ਵਤੇਯਂ ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਮਪ੍ਤਮਂ ਵਰ੍ਤਤੇਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੧.
ਇਹ ਛੇ ਮਨੁ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਂ ਤੁ ਕਥਿਤਂ ਕਲ੍ਪਾਦਾਵਨ੍ਤਰਂ ਮਯਾ । ਦੇਵਾਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਯਥਾਵਤ੍ਕਥਿਤਾ ਮਯਾ ॥ ੩,੧.
ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।