ਰਾਜੋਵਾਚ ਭਗਵਨ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਮਯਂ ਵਚਃ । ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਵ ਮਨਸੋ ਮਮ ਵृਤ੍ਤਯਃ ॥ ੨,੧੪.
ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ।
ਏਤਦ੍ਵਿਵੇਕਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਦਸ਼ੇषੇषੁ ਜਨ੍ਤੁषੁ । ਭਵਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਤਤ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਮਹਤ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੱਤ-ਬੋਧ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ, ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੱਚ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਵਹਾਮਿ ਸ਼ਿਬਿਕਾਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਨ ਮਯਿ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਸ਼ਰੀਰਮਨ੍ਯਦਸ੍ਮਤ੍ਤੋ ਯੇਨੇਯਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਧृਤਾ ॥ ੨,੧੪.
ਮੈਂ ਪਲਕੀ ਨਹੀਂ ਚੁਕਦਾ, ਪਲਕੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਲਕੀ ਚੁਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਪ੍ਰਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਚੋਦਿਤਾ । ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਕਿਂ ਮਮੇਤਿ ਤ੍ਵਯੋਦਿਤਮ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਮੇਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ।
ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰਮਾਰ੍ਥਜ੍ਞ ਮਮ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਪਥਂ ਗਤੇ । ਮਨੋ ਵਿਹ੍ਵਲਤਾਮੇਤਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਰ੍ਥਿਤਾਂ ਗਤਮ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਮਹਾਭਾਗਂ ਕਪਿਲਰ੍षਿਮਹਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਪ੍ਰष੍ਟੁਮਭ੍ਯੁਦ੍ਯਤੋ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਕਿਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸ਼ਂਸ ਮੇ ॥ ੨,੧੪.
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੀ ਹੈ?
ਤਦਨ੍ਤਰੇ ਚ ਭਵਤਾ ਯਦੇਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮੀਰਿਤਮ੍ । ਤੇਨੈਵ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਯਿ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ ॥ ੨,੧੪.
ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਪਿਲਰ੍षਿਰ੍ਭਗਵਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ੍ਯ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ੋ ਜਗਨ੍ਮੋਹਨਾਸ਼ਾਯੋਰ੍ਵੀਮੁਪਾਗਤਃ ॥ ੨,੧੪.
ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਇਆ।
ਸ ਏਵ ਭਗਵਾਨ੍ਨੂਨਮਸ੍ਮਾਕਂ ਹਿਤਕਾਮ੍ਯਯਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤਾਮਤ੍ਰ ਗਤੋ ਯਥੈਤਦ੍ਭਾਵਤੋਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੧੪.
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮਹ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣਤਾਯ ਤ੍ਵਂ ਯਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਂ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਤਦ੍ਵਦਾਖਿਲ ਵਿਜ੍ਞਾਨਜਲਵੀਚ੍ਯੁਦਧਿਰ੍ਭਵਾਨ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਨਮ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਦੋ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ। ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਉਵਾਚ ਭੂਪ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਕਿਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਨੁ ਪृਚ੍ਛਸਿ । ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸ੍ਯਪਰਮਾਰ੍ਥਾਨਿ ਅਸ਼ੇषਾਣਿ ਚ ਭੂਪਤੇ ॥ ੨,੧੪.
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ? ਜੋ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਭਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਜੀ।
ਦੇਵਤਾਰਾਧਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਧਨਸਮ੍ਪਦਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਪੁਤ੍ਰਾਨਿਚ੍ਛਤਿ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਨ੍ਨृਪ ॥ ੨,੧੪.
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਕੋਈ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਭਲਾ ਇਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ।
ਕਰ੍ਮ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਫਲਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਫਲੇ ਤਦੇਵਾਨਭਿਸਂਹਿਤੇ ॥ ੨,੧੪.
ਜੋ ਕਰਮ ਯਜਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਭਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭਲਾ ਫਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਆਤ੍ਮਾ ਧ੍ਯੇਯਃ ਸਦਾ ਭੂਪ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤਥਾ ਪਰਮ੍ । ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਂਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਯਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੨,੧੪.
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸ੍ਯੇਵਮਨੇਕਾਨਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋਯ ਸਹਸ੍ਰਸਃ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਨ ਤ੍ਵੇਤੇ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਚ ਮੇ ॥ ੨,੧੪.
ਇੱਥੇ ਬੇਅੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਧਰ੍ਮਾਯ ਤ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਕਿਨ੍ਤੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਧਨਂ ਯਦਿ । ਵ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੨,੧੪.
ਜੇ ਧਨ ਧਰਮ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਖਰਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚੇਤ੍ਪਰਮਾਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੋऽਪ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਃ ਸੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਹਿ ਤਤ੍ਪਿਤਾ ॥ ੨,੧੪.
ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪੁੱਤਰ।
ਏਵਂ ਨ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਞ੍ਚਰਾਚਰੇ । ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਹਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰਣਾਨਾਮਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੨,੧੪.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਜੋ ਅਸਲ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਯਾ ਯਦਿ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਵੈ ਤਤਃ ॥ ੨,੧੪.
ਜੇ ਰਾਜ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮ ਮਤਂ ਤਵ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਭੂਤਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਗਦਤੋ ਮਮ ॥ ੨,੧੪.
ਤੁਸੀਂ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
ਯਤ੍ਤੁ ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮृਦਾ ਕਾਰਣਭੂਤਯਾ । ਤਤ੍ਕਾਰਣਾਨੁਗਮਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨृਪ ਮृਣ੍ਮਯਮ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਜੋ ਕੰਮ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਮਿਦਾਜ੍ਯਕੁਸ਼ਾਦਿਭਿਃ । ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਾ ਤੁ ਸਾ ਭਵਿਤ੍ਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ ॥ ੨,੧੪.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ—ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਸ਼ੋ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੌਰਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ਿ ਨ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨਾਸ਼ਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਪਾਦਿਤਮ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਤਦੇਵਾਫਲਦਂ ਕਰ੍ਮ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਮਤਸ੍ਤਵ । ਮੁਕ੍ਤਿਸਾਧਨਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਨ ਸਾਧਨਮ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕਰਮ, ਜੋ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਚੈਵਾਤ੍ਮਨੋ ਭੂਪੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਿਤਮ੍ । ਭੇਦਕਾਰਿ ਪਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋ ਨ ਭੇਦਵਾਨ੍ ॥ ੨,੧੪.
ਆਤਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਸੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥ ਇਤੀष੍ਯਤੇ । ਮਿਥ੍ਯੈਤਦਨ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਹਿ ਨੈਤਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਾਂ ਯਤਃ ॥ ੨,੧੪.
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਸਲ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੇਯਾਂਸ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਨृਵੈਤਾਨਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਭੂਪਾਲ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਚ੍ਛ੍ਰੂਯਤਾਂ ਮਮ ॥ ੨,੧੪.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
ਏਕੋ ਵ੍ਯਾਪੀ ਸਮਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ । ਜਨ੍ਮਵृਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗਤੋਵ੍ਯਯਃ ॥ ੨,੧੪.
ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਨਮ ਤੇ ਵਾਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਪਰਜ੍ਞਾਨਮਯੋ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਨਾਮਜਾਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਭੁਃ । ਨ ਯੋਗਵਾਨ੍ਨ ਯੁਕ੍ਤੋਭੂਨ੍ਨੈਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਯੋਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ॥ ੨,੧੪.
ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਜੋਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਪਰਦੇਹੇषੁ ਸਤੋਪ੍ਯੇਕਮਯਂ ਹਿ ਯਤ੍ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋऽਸੌ ਦ੍ਵੈਤਿਨੋऽਤਥ੍ਯਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ॥ ੨,੧੪.
ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ; ਜੋ ਦਵੈਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ।