ਤਥਾ ਕੇਤੁਰਥਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਾ ਅਪ੍ਯष੍ਟੌ ਵਾਤਰਂਹਸਃ । ਪਲਾਲਧੂਮਵਰ੍ਣਾਭਾ ਲਾਕ੍ਸ਼ਾਰਸਨਿਭਾਰੁਣਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਅੱਠ ਘੋੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਪਾਲੇ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਲਾਖ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਮਯਾ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਵੈ ਤਵਾਖ੍ਯਾਤਾ ਰਥਾ ਨਵ । ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਬਦ੍ਧਾ ਵਾਯੁਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ
ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਗ੍ਰਹਰ੍ਕ੍ਸ਼ਤਾਰਾਧਿष੍ਣ੍ਯਾਨਿ ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨ੍ਯਸ਼੍षੋਤਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੁਚਿਤਚਾਰੇਣ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਨਿਲਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ
ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨक्षਤਰਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਾਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਵਾਤਰਸ਼੍ਮਯਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਧ੍ਰੁਵੇ ਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍
ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਧ੍ਰੂ ਤਾਰਾ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਤੈਲਪੀਡਾ ਯਥਾ ਚਕ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਾਤਵਿਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿ-ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਲਾਤਚਕ੍ਰਵਦ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਤਚਕ੍ਰੇਰਿਤਾਨਿ ਤੁ । ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਹਤਿ ਪ੍ਰਵਹਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅਲਾਤ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਜੋਤਿ-ਪਿੰਡ ਹਵਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਵਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਧ੍ਰੁਵੋ ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਚ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਜੋ 'ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ ਸੁਣ।
ਯਦਹ੍ਨਾ ਕੁਰੁਤੇ ਪਾਪਂ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਸ਼ਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ । ਤਾਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਜੀਵਤ੍ਯਭ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਪਾਪ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ, ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਸ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋ ਹਨੁਃ । ਯਜ੍ਞੋऽਧਰਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਜਬਾ ਜਾਣ; ਯਜਨ ਹੇਠਲਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਨਾਰਾਯਣਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਪੂਰ੍ਵਪਾਦਯੋਃ । ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਤਸ੍ਯ ਸਕ੍ਥਿਨੀ
ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਵਿਨ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਹਨ; ਵਰੁਣ ਤੇ ਆਰਯਮਨ ਪਿੱਛਲੇ ਰਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰੋऽਪਾਨਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਸੰਵਤ ਸਰ ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਉਸ ਦੇ ਪਖਾਨੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੁਚ੍ਛੇਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸ਼੍ਚ ਕਸ਼੍ਯਪੋਥ ਤਤੋ ਧ੍ਰੁਵਃ । ਤਾਰਕਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਮੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਪੂਛ 'ਤੇ ਅਗਨਿ ਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਹਨ, ਫਿਰ ਕਸ਼ਯਪ, ਤੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰੂ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਰੇ ਕਦੇ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਇਤ੍ਯੇष ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋऽਯਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਤਥਾ । ਦ੍ਵੀਪਾਨਾਮੁਦਧੀਨਾਂ ਚ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ, ਜੋਤਿ-ਪਿੰਡ, ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਚ ਨਦੀਨਾਂ ਚ ਯੇ ਚ ਤੇषੁ ਵਸਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਪੁਨਃ
ਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੁਖ਼ਤਸਰ ਸੁਣ।
ਯਦਮ੍ਬੁ ਵੈष੍ਣਵਃ ਕਾਯਸ੍ਤਤੋ ਵਿਪ੍ਰ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ । ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਾ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਪਰ੍ਵਤਾਬ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਂਯੁਤਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਕੌਂਡ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉਪਜੀ।
ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਭੁਵਨਾਨਿ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਨਾਨਿ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਗਿਰਯੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ । ਨਦ੍ਯਃ ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਸ਼੍ਚ ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦਸ੍ਤਿ ਯਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯ
ਜੋਤਿ-ਪਿੰਡ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ; ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਗਵਾਨ੍ਯਤੋਸਾਵਸ਼੍षੋਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਰ੍ਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਭੂਤਃ । ਤਤੋ ਹਿ ਸ਼ੈਲਾਬ੍ਧਿਧਰਾਦਿਭੇਦਾਞ੍ਜਾਨੀਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਾਨਿ
ਭਗਵਾਨ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਦਾਰਥ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਨਿਜਰੂਪਿ ਸਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸ਼ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਮਪਾਸ੍ਤਦੋषਮ੍ । ਤਦਾ ਹਿ ਸਂਕਲ੍ਪਤਰੋਃ ਫਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨੋ ਵਸ੍ਤੁषੁ ਵਸ੍ਤੁਭੇਦਾਃ
ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ 'ਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਵਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤਿ ਕਿਂ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦਾਦਿਮਧ੍ਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤਹੀਨਂ ਸਤਤੈਕਰੂਪਮ੍ । ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਜ ਯਾਤਿ ਭੂਯੋ ਨ ਤਤ੍ਤਥਾ ਤਤ੍ਰ ਕੁਤੋ ਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਕੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹੇ? ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਵੇ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਕਿਵੇਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਹੀ ਘਟਤ੍ਵਂ ਘਟਤਃ ਕਪਾਲਿਕਾ ਕਪਾਲਿਕਾਚੂਰ੍ਣਰਜਸ੍ਤਤੋऽਣੁਃ । ਜਨੈਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸ੍ਤਿਮਿਤਾਤ੍ਮਨਿਸ਼੍ਚਯੈਰਾਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਿਮਤ੍ਰ ਵਸ੍ਤੁ
ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਧੂੜ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਕਣ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਇਥੇ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮृਤੇਸ੍ਤਿ ਕਿਂਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਵਿਜ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍ ।। ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੇਕਂ ਨਿਜਕਰ੍ਮਭੇਦਵਿਭਿਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤੇਰ੍ਬਹੁਧਾਭ੍ਯੁਪੇਤਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਮਲਂ ਵਿਸ਼ੋ ਕਮਸ਼੍षੋਲੋਭਾਦਿਨਿਰਸ੍ਤਸਙ੍ਗਮ੍ । ਏਕਂ ਸਦੈਕਂ ਪਰਮਃ ਪਰੇਸ਼ਃ ਸ ਵਾਸੁਦੇਵੋ ਨ ਯਤੋਨ੍ਯਦਸ੍ਤਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਹੋਰ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਦਾ, ਇੱਕੋ, ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਦ੍ਭਾਵ ਏਵਂ ਭਵਤੋ ਮਯੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾ ਸਤ੍ਯਮਸਤ੍ਯਮਨ੍ਯਤ੍ । ਏਤਤ੍ਤੁ ਯਤ੍ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਭੂਤਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚੋਕ੍ਤਂ ਭੁਵਨਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਲ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਝੂਠ; ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਪਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਃ ਪਸ਼ੁਰ੍ਵਹ੍ਨਿਰਸ਼੍षੋऋਤ੍ਵਿਕ੍ਸੋਮਃ ਸੁਰਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਯਸ਼੍ਚ ਕਾਮਃ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮਾਰ੍ਗਦृष੍ਟਂ ਭੂਰਾਦਿਭੋਗਾਸ਼੍ਚ ਫਲਾਨਿ ਤੇषਾਮ੍
ਯਜਨ, ਯਜਨ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂ, ਅੱਗ, ਹਵਨ, ਪੁਜਾਰੀ, ਸੋਮਾ, ਦੇਵਤੇ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲ, ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸੁਖ, ਇਹ ਸਭ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।
ਯਚ੍ਚੈਤਦ੍ਭੁਵਨਗਤਂ ਮਯਾ ਤਵੋਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵ੍ਰਜਤਿ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਵਸ਼੍ਯਃ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੈਵਂ ਧ੍ਰੁਵਮਚਲਂ ਸਦੈਕਰੂਪਂ ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਤਿ ਹਿ ਯੇਨ ਵਾਸੁਦੇਵਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ । ਭਗਵਨ੍ ! ਸਮ੍ਯਗਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਤ੍ ਪृष੍ਟੋऽਸਿ ਮਯਾਖਲਮ੍ । ਭੂਸਮੁਦ੍ਰਾਦਿਸਰਿਤਾਂ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਗ੍ਰਹਸਂਸ੍ਥਿਤਿਮ੍
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣਵਾਧਾਰਂ ਤਥਾ ਚੈਤਤ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਂ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਤੇਨੋਕ੍ਤੋ ਯਥਾਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ
ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਚਾਈ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਹੈ।
ਯਤ੍ਤ੍ਵੋਤਦ੍ਭਗਵਾਨਾਹ ਭਰਤਸ੍ਯ ਮਹੀਪਤੇਃ । ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਚਰਿਤਂ ਤਨ੍ਮਾਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਹੁਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।
ਭਰਤਃ ਸ ਮਹੀਪਾਲਃ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮੇऽਵਸਤ੍ ਕਿਲ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਃ ਸਮਾਧਾਯ ਵਾਸੁਦੇਵੇ ਸਦਾ ਮਨਃ
ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ।
ਪੁਣ੍ਯਦੇਸ਼ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਧ੍ਯਾਯਤਸ਼੍ਵ ਸਦਾ ਹਰਿਮ੍ । ਕਥਨ੍ਤੁ ਨਾਭਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਯਦਭੂਤ੍ ਸ ਦ੍ਰਿਜਃ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਪਰ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ।