ਸ ਚ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਜਗਚ੍ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਚੇਦਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਲਯਮੇष੍ਯਤਿ
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਪਰਂ ਧਾਮ ਸਦਸਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਭੇਦੇਨ ਯਤਸ਼੍ਚੈਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਅਚਲਦਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਮੂਲਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੀ ਜਗਚ੍ਚ ਸਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਲਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਹੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ ਚ ਇਜ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਤੁਃ ਸ ਏਵਤਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਚ ਤਸ੍ਯ । ਸ੍ਰੁਗਾਦਿਯਤ੍ਸਾਧਨਮਪ੍ਯਸ਼੍षੴ ਹਰੇਰ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮਸ੍ਤਿ
ਉਹ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਚਮਚ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਪਾਰਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਤਾਰਾਮਯਂ ਭਗਵਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰਭੋਃ । ਦਿਵਿ ਰੂਪਂ ਹਰੇਰ੍ਯਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਧ੍ਰੁਵਃ ॥ ੨,੯.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ (ਡਾਲਫਿਨ) ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸੈष ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਾਨ੍ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁ ਤਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ॥ ੨,੯.
ਜਦੋਂ ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ । ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ ॥ ੨,੯.
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਦਿਵਿ । ਨਾਰਾਯਣੋऽਯਨਂ ਧਾਮ੍ਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਧਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਹृਦਿ ॥ ੨,੯.
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਧਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।
ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਤਮਾਰਾਧ੍ਯ ਜਗਤ੍ਪਤਿਮ੍ । ਸ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਃ ਪੁਚ੍ਛੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੯.
ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ; ਧ੍ਰੁਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਧਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੇ ਭਾਨੁਰ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੯.
ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਦਾਧਾਰਂ ਜਗਚ੍ਚੇਦਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਉਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੇਨ ਵਿਪ੍ਰਵਿਧਾਨੇਨ ਤਨ੍ਮਮੈਕਮਨਾਃ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਵਸ੍ਵਾਨष੍ਟਭਿਰ੍ਮਾਸੈਰਾਦਾਯਾਪੋ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ । ਵਰ੍षਤ੍ਯਮ੍ਬੁਤਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦਪ੍ਯਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੨,੯.
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਸੂਰਜ, ਅਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰਸ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ।
ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਂਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੈਰਾਦਾਯ ਜਗਤੋ ਜਲਮ੍ । ਸੋਮਂ ਪੁष੍ਣਾਤ੍ਯਥੇਨ੍ਦੁਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਨਾਡੀਮਯੈਰ੍ਦਿਵਿ । ਨਾਲੈਰ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇऽਭ੍ਰੇषੁ ਧੂਮਾਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਮੂਰ੍ਤਿषੁ ॥ ੨,੯.
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧੂੰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਲਾਨ੍ਯਭ੍ਰਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਤਃ । ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਕਾਲਜਨਿਤਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸਾਦ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਲਾਃ ॥ ੨,੯.
ਬੱਦਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੈਤਰੇਯ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਭੌਮਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾਪਃ ਪ੍ਰਾਣਿਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਗਵਾਨਾਦਤ੍ਤੇ ਸਵਿਤਾ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਮুনি, ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।
ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਸਲਿਲਂ ਤਥਾਦਾਯਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਅਨਭ੍ਰਗਤਮੇਵੋਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਸਦ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ॥ ੨,੯.
ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਿਰ੍ਧੂਤਪਾਪਪਙ੍ਕੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਨ ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਹਿ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਮੈਲ ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਧੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਐਸਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਿਵਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਸੂਰ੍ਯਂ ਹਿ ਯਦ੍ਵਾਰਿ ਪਤਤ੍ਯਭ੍ਰੈਰ੍ਵਿਨਾ ਦਿਵਃ । ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਸਲਿਲਂ ਤਦ੍ਗੋਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਰਵੇਃ ॥ ੨,੯.
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਬਦਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਤਿਕਾਦਿषੁ ऋਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ ਯਦ੍ਦਿਵਃ । ਦृष੍ਟਾਰ੍ਕਪਤਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ਗਾਙ੍ਗਂ ਦਿਗ੍ਗਜੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸਮਾਨੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਚ ਯਤ੍ਤੋਯਂ ਪਤਤ੍ਯਰ੍ਕੋਜ੍ਝਿਤਂ ਦਿਵਃ । ਤਤ੍ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਦਾਯ ਨਿਰਸ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੯.
ਜੋ ਪਾਣੀ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਜੋੜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਭਯਂ ਪੁਣ੍ਯਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨृਣਾਂ ਪਾਪਭਯਾਪਹਮ੍ । ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਸਲਿਲਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦਿਵਯ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਤੁ ਮੈਘੈਃ ਸਮੁਤ੍ਸृष੍ਟਂ ਵਾਰਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜ । ਪੁष੍ਣਾਤ੍ਯੌषਧਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਜੀਵਨਾਯਾਮृਤਂ ਹਿ ਤਤ੍ ॥ ੨,੯.
ਪਰ ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਦਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
ਤੇਨ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪਰਾਂ ਨੀਤਃ ਸਕਲਸ਼੍ਚੌषਧੀਗਣਃ । ਸਾਧਕਃ ਫਲਪਾਕਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੯.
ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਵਧਦੀ ਹਨ, ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹਨ ਤੇ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਤੇਨ ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਯਥਾਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍ਮਾਨਵਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ । ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਹਰਹਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿਤੇ ॥ ੨,੯.
ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਪੂਰ੍ਵਕਾਃ । ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਵਨਿਕਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਭੂਤਗਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ॥ ੨,੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ, ਵੇਦ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਗ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਣ—
ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਧृਤਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਯਯਾ । ਸਾਪਿ ਨਿष੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ ਵृष੍ਟਿਃ ਸਵਿਤ੍ਰਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੨,੯.
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਮুনি, ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਆਧਾਰਭੂਤਃ ਸਵਿਤੁਰ੍ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੁਨਿਵਰੋਤ੍ਤਮ । ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਰੋऽਸੌ ਸੋऽਪਿ ਨਾਰਾਯਣਾਤ੍ਮਕਃ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਧਰੂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਹृਦਿ ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਬਿਭਰ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਾਦਿਭੂਤਃ ਸਨਾਤਨਃ ॥ ੨,੯.
ਨਾਰਾਇਣ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਰਥਸ੍ਤ੍ਰਿਚਕ੍ਰਃ ਸੋਮਸ੍ਯ ਕੁਨ੍ਦਾਭਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਜਿਨਃ । ਵਾਮਦਕ੍ਸ਼ਿਣਤੋ ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਤੇਨ ਚਰਤ੍ਯਸੌ
ਸੋਮ ਦਾ ਰਥ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਬੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਘੋੜੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪੰਜ ਖੱਬੇ ਤੇ ਪੰਜ ਸੱਜੇ, ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਵੀਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ऋਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਧ੍ਰੁਵਾਧਾਰੇਣ ਵੇਗਿਨਾ । ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧਿਕ੍ਰਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸ਼੍ਮੀਨਾਂ ਸਵਿਤੁਰ੍ਯਥਾ
ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਉਸ ਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਅਟੱਲ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।