ਤਯੋਃ ਸੈਵ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਕਾਰਣਂ ਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਕਾਰਣਭੂਤਾ ਚ ਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਮਹਾਮਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾ-ਬੁੱਧੀ।
ਯਥਾ ਸਕ੍ਤਂ ਜਲੇ ਵਾਤੋ ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਤਿ ਕਣਿਕਾਸ਼ਤਮ੍ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਾਪਿ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹਵਾ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚ ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਦਿਸਂਯੁਤਃ । ਆਦਿਬੀਜਾਤ੍ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਬੀਜਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੜ, ਤਣਾ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਪਰੇ ਦ੍ਰੁ ਮਾਃ । ਤੇਪਿ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਦ੍ਰ ਵ੍ਯਕਾਰਣਾਨੁਗਤਾ ਮੁਨੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਰ, ਹੇ ਮুনি; ਇਹ ਸਭ ਪਿਛਲੇ ਦੇ ਲਕੜਨ ਤੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਵ੍ਯਾਕृਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਹਦਾਦਯਃ । ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਂਭਵਂਤ੍ਯਸੁਰਾਦਯਃ । ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਮਪਰੇ ਸੁਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਆਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਮਹਤ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਆਦਿ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਜ।
ਬੀਜਾਦ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਰੋਹੇਣ ਯਥਾ ਨਾਪਚਯਸ੍ਤਰੋਃ । ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਸਰ੍ਗੇਣ ਨੈਵਾਸ੍ਤ੍ਯਪਚਯਸ੍ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਦੀ ਘਟੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਘਟੋਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦ੍ਯਥਾਕਾਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯਾਃ ਕਾਰਣਂ ਤਰੋਃ । ਤਥੈਵਾਪਰਿਣਾਮੇਵ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ਹਰਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਲਈ ਨੇੜਤਾ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਵ੍ਰੀਹਿਬੀਜੇ ਯਥਾ ਮੂਲਂ ਨਾਲਂ ਪਤ੍ਰਾਙ੍ਕੁਰੌ ਤਥਾ । ਕਾਣ੍ਡਕੋषਸ੍ਤੁ ਪੁष੍ਪਂ ਚ ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ
ਚੌਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ, ਡੰਡੀ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਡੰਢ, ਝਿੱਲੀ, ਫੁੱਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਤੁषਾਃ ਕਣਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤੋ ਵੈ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਾਵਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਪ੍ਰਰੋਹਹੇਤੁਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ
ਕੋਠੇ ਅਤੇ ਦਾਣੇ, ਸਭ ਕੁਝ, ਵਧਣ ਦੇ ਸਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਨੇਕੇषੁ ਦੇਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਿष੍ਣੁਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਰੋਹਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ ਚ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਜਗਚ੍ਚ ਯੋ ਯਤ੍ਰ ਚੇਦਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਲਯਮੇष੍ਯਤਿ
ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ਪਰਂ ਧਾਮ ਸਦਸਤ੍ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਭੇਦੇਨ ਯਤਸ਼੍ਚੈਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਅਚਲਦਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਮੂਲਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੀ ਜਗਚ੍ਚ ਸਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਲਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਉਹ ਹੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਤ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ ਚ ਇਜ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਤੁਃ ਸ ਏਵਤਤ੍ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਚ ਤਸ੍ਯ । ਸ੍ਰੁਗਾਦਿਯਤ੍ਸਾਧਨਮਪ੍ਯਸ਼੍षੴ ਹਰੇਰ੍ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮਸ੍ਤਿ
ਉਹ ਹੀ ਕਰਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਚਮਚ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਪਾਰਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਤਾਰਾਮਯਂ ਭਗਵਤਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰਭੋਃ । ਦਿਵਿ ਰੂਪਂ ਹਰੇਰ੍ਯਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਪੁਚ੍ਛੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਧ੍ਰੁਵਃ ॥ ੨,੯.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ (ਡਾਲਫਿਨ) ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਧ੍ਰੁਵ ਉਸ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸੈष ਭ੍ਰਮਨ੍ ਭ੍ਰਾਮਯਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍ ਗ੍ਰਹਾਨ੍ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁ ਤਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ॥ ੨,੯.
ਜਦੋਂ ਇਹ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ । ਵਾਤਾਨੀਕਮਯੈਰ੍ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇ ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਤਾਨਿ ਵੈ ॥ ੨,੯.
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ—all ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਕृਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਰੂਪਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਂ ਦਿਵਿ । ਨਾਰਾਯਣੋऽਯਨਂ ਧਾਮ੍ਨਾਂ ਤਸ੍ਯਾਧਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਹृਦਿ ॥ ੨,੯.
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਧਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ।
ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਤਮਾਰਾਧ੍ਯ ਜਗਤ੍ਪਤਿਮ੍ । ਸ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਃ ਪੁਚ੍ਛੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੯.
ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ; ਧ੍ਰੁਵ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਧਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ । ਧ੍ਰੁਵਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ੍ਤੁ ਧ੍ਰੁਵੇ ਭਾਨੁਰ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੯.
ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਦਾਧਾਰਂ ਜਗਚ੍ਚੇਦਂ ਸਦੇਵਾਸੁਰਮਾਨੁषਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਉਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੇਨ ਵਿਪ੍ਰਵਿਧਾਨੇਨ ਤਨ੍ਮਮੈਕਮਨਾਃ ਸ਼ृਣੁ । ਵਿਵਸ੍ਵਾਨष੍ਟਭਿਰ੍ਮਾਸੈਰਾਦਾਯਾਪੋ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ । ਵਰ੍षਤ੍ਯਮ੍ਬੁਤਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਮਨ੍ਨਾਦਪ੍ਯਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੨,੯.
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਸੂਰਜ, ਅਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰਸ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਉਠਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ।
ਵਿਵਸ੍ਵਾਨਂਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣੈਰਾਦਾਯ ਜਗਤੋ ਜਲਮ੍ । ਸੋਮਂ ਪੁष੍ਣਾਤ੍ਯਥੇਨ੍ਦੁਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਨਾਡੀਮਯੈਰ੍ਦਿਵਿ । ਨਾਲੈਰ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ਿਪਤੇऽਭ੍ਰੇषੁ ਧੂਮਾਗ੍ਨ੍ਯਨਿਲਮੂਰ੍ਤਿषੁ ॥ ੨,੯.
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਧੂੰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਲਾਨ੍ਯਭ੍ਰਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਤਃ । ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਂ ਕਾਲਜਨਿਤਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸਾਦ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਲਾਃ ॥ ੨,੯.
ਬੱਦਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ; ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੈਤਰੇਯ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਿਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਭੌਮਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾਪਃ ਪ੍ਰਾਣਿਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਗਵਾਨਾਦਤ੍ਤੇ ਸਵਿਤਾ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਮুনি, ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।
ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਸਲਿਲਂ ਤਥਾਦਾਯਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਅਨਭ੍ਰਗਤਮੇਵੋਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਸਦ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪਤਿ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ॥ ੨,੯.
ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਾਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਬਦਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਿਰ੍ਧੂਤਪਾਪਪਙ੍ਕੋ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਨ ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਹਿ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਮੈਲ ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਧੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਐਸਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਿਵਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृष੍ਟਸੂਰ੍ਯਂ ਹਿ ਯਦ੍ਵਾਰਿ ਪਤਤ੍ਯਭ੍ਰੈਰ੍ਵਿਨਾ ਦਿਵਃ । ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਸਲਿਲਂ ਤਦ੍ਗੋਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਰਵੇਃ ॥ ੨,੯.
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਬਦਲ ਨਾ ਹੋਣ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤ੍ਤਿਕਾਦਿषੁ ऋਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ ਯਦ੍ਦਿਵਃ । ਦृष੍ਟਾਰ੍ਕਪਤਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦ੍ਗਾਙ੍ਗਂ ਦਿਗ੍ਗਜੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ ॥ ੨,੯.
ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਅਸਮਾਨੀ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗ੍ਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਚ ਯਤ੍ਤੋਯਂ ਪਤਤ੍ਯਰ੍ਕੋਜ੍ਝਿਤਂ ਦਿਵਃ । ਤਤ੍ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਦਾਯ ਨਿਰਸ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੯.
ਜੋ ਪਾਣੀ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਜੋੜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।