ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਨਿਰਯੇषੁ ਪਤਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
ਅਧਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਰਕੈਰ੍ਦਿਵਿ ਦੇਵਤਾਃ । ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਾਧੋਮੁਖਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਧਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਰਕਾਨ੍ ॥ ੨,੬.
ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋਬ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਸ਼ਵੋ ਨਰਾਃ । ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਤਦ੍ਧਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ—all ਇਹ ਸਭ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਭਾਗਪ੍ਰਥਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨੁਕ੍ਰਮਾਸ੍ਤਥਾ । ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯੇਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਯਾਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੨,੬.
ਪਹਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਲੇ-ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਨ੍ਤੋ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਨਰਕੌਕਸਃ । ਪਾਪਕृਦ੍ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਪ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪਰਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥ ੨,੬.
ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਪਾਨਾਮਨੁਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਯਦ੍ਯਥਾ । ਤਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਪਰਮਰ੍षਿਭਿਃ ॥ ੨,੬.
ਜਿਸ ਪਾਪ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ, ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਪਾਪੇ ਗੁਰੂਣਿ ਗੁਰੁਣਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨ੍ਯਲ੍ਪੇ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦਃ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜਗੁਃ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦਯਃ ॥ ੨,੬.
ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ, ਛੋਟੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਛੋਟੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਨੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਤਪਃਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਵੈ । ਯਾਨਿ ਤੇषਾਮਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਕृष੍ਣਾਨੁਸ੍ਮਰਣਮ੍ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਸਾਰੇ ਪਛਤਾਵੇ ਤਪ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ।
ਕृਤੇ ਪਾਪੇऽਨੁਤਾਪੋ ਵੈ ਯਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਕਂ ਹਰਿਸਂਸ੍ਮਰਣਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਚਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਵੱਡਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ—ਹਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ।
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਿਸ਼ਿ ਤਥਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਦਿषੁ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ । ਨਾਰਾਯਣਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਰਃ । ਵਿष੍ਣੁਸਂਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਸਮਸ੍ਤਕ੍ਲੇਸ਼ਸਞ੍ਚਯਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਘ੍ਨੋਨੁਮੀਯਤੇ ॥ ੨,੬.
ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸੁਦੇਵੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯਜਪਹੋਮਾਰ੍ਚਨਾਦਿषੁ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਯੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਫਲਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ 'ਤੇ ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤੇ ਬਣਨ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵ ਨਾਕਪृष੍ਠਗਮਨਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕ੍ਵ ਜਪੋ ਵਾਸੁਦੇਵੇਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਬੀਜਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਬੀਜ ਹੈ, ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦਹਰ੍ਨਿਸ਼ਂ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ਪੁਰੁषੋ ਮੁਨੇ । ਨ ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੀਣਾਖਿਲਪਾਤਕਃ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਨਰਕਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਸਂਜ੍ਞੇ ਵੈ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੈ; ਜੋ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਕ। 'ਨਰਕ' ਤੇ 'ਸਵਰਗ' ਦੇ ਨਾਮ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦਵਜ।
ਵਸ੍ਤ੍ਵੇਕਮੇਵ ਦੁਃਖਾਯ ਸੁਖਾਯੇਰ੍ष੍ਯਾਗਮਾਯ ਚ । ਕੋਪਾਯ ਚ ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੬.
ਇਕੋ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤਦੇਵ ਪ੍ਰੀਤਯੇ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਦੁਃਖਾਯ ਜਾਯਤੇ । ਤਦੇਵ ਕੋਪਾਯ ਯਤਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਯ ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੬.
ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੁਖਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਮਨਸਃ ਪਰਿਣਾਮੋਯਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਬਦਲਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਲਕੜ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬਨ੍ਧਾਯ ਚੇष੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਕਮਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵੋਪਧਾਰਯ ॥ ੨,੬.
ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, 'ਵਿਦਿਆ' ਤੇ 'ਅਵਿਦਿਆ'—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਏਵਮੇਤਨ੍ਮਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਭਵਤੋ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭੁਵਃ । ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤਥੈਵ ਨਰਕਾ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਨਰਕ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਜ।
ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦ੍ਵੀਪਾ ਵਰ੍षਾਣਿ ਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕਿਂ ਭੂਯਃ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ ੨,੬.
ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਕਥਿਤਂ ਭੂਤਲਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਮਮੈਤਦਖਿਲਂ ਤ੍ਵਯਾ । ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਾਦਿਕਾਁ ਲ੍ਲੋਕਾਞ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਮੁਨੇ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ, ਮੂਨਿ ਜੀ, ਮੈਂ ਭੂਵਰਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਤਥੈਵ ਗ੍ਰਹਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਯਥਾ ਤਥਾ । ਸਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਮਹਾਭਾਗ ਤਨ੍ਮਹ੍ਯਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਤੇ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ । ਰਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰ ਮਸੋਰ੍ਯਾਵਨ੍ਮਯੂਖੈਰਵਭਾਸ੍ਯਤੇ । ਸਸਮੁਦ੍ਰ ਸਰਿਚ੍ਛੈਲਾ ਤਾਵਤੀ ਪृਥਿਵੀ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਹ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ਪृਥਿਵੀ ਵਿਸ੍ਤਾਰਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ । ਨਭਸ੍ਤਾਵਨ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵੈ ਵ੍ਯਾਸਮਣ੍ਡਲਤੋ ਦ੍ਵਿਜ
ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ।
ਭੂਮੇਰ੍ਯੋ ਜਨਲਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਸੌਰਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਲਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਦਿਵਾਕਰਸ੍ਯਾਪਿ ਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣੇ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਾਤ੍ । ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਮੁਪਰਿष੍ਟਾਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਚੰਦ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਲਕ੍ਸ਼ੇ ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਬੁਧੋ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ । ਤਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਭਾਗੇ ਤੁ ਬੁਧਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਸ਼ਨਾਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਤਨਾ ਹੀ ਦੂਰ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕਰ) ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗਾਰਕੋਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯੇ ਤੁ ਭੌਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੋ ਦੇਵਪੁਰੋਹਿਤਃ
ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੂਰ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਗੁਰੁ) ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਸੌਰਿਰ੍ਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸ਼ੇ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਮਣ੍ਡਲਂ ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਮੇਕਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਗ੍ਰਹਿ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ; ਅਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ।