ਰਙ੍ਗੋਪਜੀਵੀ ਕੈਵਰ੍ਤਃ ਕੁਮ੍ਡਾਸ਼ੀ ਗਰਦਸ੍ਤਥਾ । ਸੂਚੀ ਮਾਹਿषਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰ੍ਵਕਾਰੀ ਚ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜਃ ॥ ੨,੬.
ਜੂਆਰੀ, ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭੈਂਸਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਗਾਰਦਾਹੀ ਮਿਤ੍ਰਘ੍ਨਃ ਸ਼ਾਕੁਨਿਰ੍ਗ੍ਰਮਯਾਜਕਃ । ਰੁਧਿਰਾਨ੍ਧੇ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸੋਮਂ ਵਿਕ੍ਰੀਣਤੇ ਚ ਯੇ ॥ ੨,੬.
ਘਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਵਿੱਖ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਮ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
ਮਖਹਾ ਗ੍ਰਾਮਹਨ੍ਤਾ ਚ ਯਾਤਿ ਵੈਤਰਣੀਂ ਨਰਃ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਯਜਨ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਤਰਣੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੇਤਃ ਪਾਤਾਦਿਕਰ੍ਤਾਰੋ ਮਰ੍ਯਾਦਾਭੇਦਿਨੋ ਹਿ ਯੇ । ਤੇ ਕृष੍ਣੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ੌਚਾਸ਼੍ਚ ਕੁਹਕਾਜੀਵਿਨਸ਼੍ਚ ਯੇ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਬੀਜ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨਂ ਯਾਤਿ ਵਨਚ੍ਛੇਦੀ ਵृਥੈਵ ਯਃ । ਔਰਭ੍ਰਿਕੋ ਮृਗਵ੍ਯਾਧੋ ਵਹ੍ਨਿਜ੍ਵਾਲੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵੈ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੇਡ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਯਾਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯੇ ਚਾਪਾਕੇषੁ ਵਹ੍ਨਿਦਾਃ ॥ ੨,੬.
ਹੇ ਦੁਜਜਨ, ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵ੍ਰਤਾਨਾਂ ਲੋਪਕੋ ਯਸ਼੍ਚਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਚ੍ਯੁਤਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਸਨ੍ਦਂਸ਼ਯਾਤਨਾਮਧ੍ਯੇ ਪਤਤਸ੍ਤਾਵੁਭਾਵਪਿ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵ੍ਰਤ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪੰਜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਯੇ ਨਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਃ । ਪੁਤ੍ਰੈਰਧ੍ਯਾਪਿਤਾ ਯੇ ਚ ਤੇ ਪਤਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਭੋਜਨੇ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਬੀਜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਨਰਕਾਃ ਸ਼ਤਸ਼ੋਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਯੇषੁ ਦੁष੍ਕृਤਕਰ੍ਮਾਣਃ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਤਨਾਗਤਾਃ ॥ ੨,੬.
ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਨਰਕ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈਵ ਪਾਪਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਭੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਪੁਰੁषੈਰ੍ਨਰਕਾਨ੍ਤਰਗੋਚਰੈਃ ॥ ੨,੬.
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਾਪ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਨਰਾਃ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਨਿਰਯੇषੁ ਪਤਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
ਅਧਃ ਸ਼ਿਰੋਭਿਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਰਕੈਰ੍ਦਿਵਿ ਦੇਵਤਾਃ । ਦੇਵਾਸ਼੍ਚਾਧੋਮੁਖਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਧਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਾਰਕਾਨ੍ ॥ ੨,੬.
ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਥਾਵਰਾਃ ਕ੍ਰਿਮਯੋਬ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਃ ਪਸ਼ਵੋ ਨਰਾਃ । ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਤਦ੍ਧਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਅਡੋਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ—all ਇਹ ਸਭ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਭਾਗਪ੍ਰਥਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨੁਕ੍ਰਮਾਸ੍ਤਥਾ । ਸਰ੍ਵੇ ਹ੍ਯੇਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਯਾਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਸਮਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ॥ ੨,੬.
ਪਹਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਗਲੇ-ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਨ੍ਤੋ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਨਰਕੌਕਸਃ । ਪਾਪਕृਦ੍ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਪ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਪਰਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥ ੨,੬.
ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਪਾਨਾਮਨੁਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਯਦ੍ਯਥਾ । ਤਥਾ ਤਥੈਵ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਪਰਮਰ੍षਿਭਿਃ ॥ ੨,੬.
ਜਿਸ ਪਾਪ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ, ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਪਾਪੇ ਗੁਰੂਣਿ ਗੁਰੁਣਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨ੍ਯਲ੍ਪੇ ਚ ਤਦ੍ਵਿਦਃ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜਗੁਃ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦਯਃ ॥ ੨,੬.
ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ, ਛੋਟੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਛੋਟੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਨੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਤਪਃਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਵੈ । ਯਾਨਿ ਤੇषਾਮਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਕृष੍ਣਾਨੁਸ੍ਮਰਣਮ੍ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਸਾਰੇ ਪਛਤਾਵੇ ਤਪ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ।
ਕृਤੇ ਪਾਪੇऽਨੁਤਾਪੋ ਵੈ ਯਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਕਂ ਹਰਿਸਂਸ੍ਮਰਣਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਚਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਕੋ ਵੱਡਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੈ—ਹਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ।
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਿਸ਼ਿ ਤਥਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਦਿषੁ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ । ਨਾਰਾਯਣਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਦ੍ਯਃ ਪਾਪਕ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਰਃ । ਵਿष੍ਣੁਸਂਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣਸਮਸ੍ਤਕ੍ਲੇਸ਼ਸਞ੍ਚਯਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਘ੍ਨੋਨੁਮੀਯਤੇ ॥ ੨,੬.
ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਸੁਦੇਵੇ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯਜਪਹੋਮਾਰ੍ਚਨਾਦਿषੁ । ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਯੋ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਫਲਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ 'ਤੇ ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤੇ ਬਣਨ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵ ਨਾਕਪृष੍ਠਗਮਨਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕ੍ਵ ਜਪੋ ਵਾਸੁਦੇਵੇਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਬੀਜਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਧੀਆ ਬੀਜ ਹੈ, ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਮਾਦਹਰ੍ਨਿਸ਼ਂ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ਪੁਰੁषੋ ਮੁਨੇ । ਨ ਯਾਤਿ ਨਰਕਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੀਣਾਖਿਲਪਾਤਕਃ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਨਰਕਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ । ਨਰਕਸ੍ਵਰ੍ਗਸਂਜ੍ਞੇ ਵੈ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ॥ ੨,੬.
ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੈ; ਜੋ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਕ। 'ਨਰਕ' ਤੇ 'ਸਵਰਗ' ਦੇ ਨਾਮ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦਵਜ।
ਵਸ੍ਤ੍ਵੇਕਮੇਵ ਦੁਃਖਾਯ ਸੁਖਾਯੇਰ੍ष੍ਯਾਗਮਾਯ ਚ । ਕੋਪਾਯ ਚ ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੬.
ਇਕੋ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤਦੇਵ ਪ੍ਰੀਤਯੇ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਦੁਃਖਾਯ ਜਾਯਤੇ । ਤਦੇਵ ਕੋਪਾਯ ਯਤਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਯ ਚ ਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੬.
ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸੁਖਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਮਨਸਃ ਪਰਿਣਾਮੋਯਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਖ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਬਦਲਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਲਕੜ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬਨ੍ਧਾਯ ਚੇष੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਕਮਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੬.
ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵੋਪਧਾਰਯ ॥ ੨,੬.
ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, 'ਵਿਦਿਆ' ਤੇ 'ਅਵਿਦਿਆ'—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਏਵਮੇਤਨ੍ਮਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਭਵਤੋ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭੁਵਃ । ਪਾਤਾਲਾਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤਥੈਵ ਨਰਕਾ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੨,੬.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ ਤੇ ਨਰਕ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਜ।