ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ; ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹਨੇਰੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਤਮੋਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਂਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥੫ ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ ॥੬ ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍
ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੋਹ ਅੰਧਕਾਰ-ਜਨਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਮੋਹਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਅੰਧਰੇ ਮੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਜ੍ਞਾਨਤਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮਹਾਂ-ਮਾਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਭਰੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਰੂਪ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਚੀ ਗਈ, ਇਹ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬੇਜਾਗ੍ਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਦੋਹਾਂ ਹੈ ਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਨਗਰ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ।
ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ੭ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮਮਨ੍ਯਦਪਰਂ ਪੁਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।
ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਸ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਤਿਰਛੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਹ੍ਯਵੇਦਿਨਃ । ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇऽਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨੀ, ਗਲਤ ਰਾਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਾਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਧਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਠਾਈ (28) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।
ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਤੋਨ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫਲਦਾਇਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ, ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਤਵਿਕ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਾਵृਤਾਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਹ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਚਮਕਦਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਗੇਭਵਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ
ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਤਤੋਨ੍ਯਂ ਸ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ . ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਤਥਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਿਨਸ੍ਤਤਃ । ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤੁ ਸਾਧਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ, ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤ ਤਤੋਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸਸ੍ਤੁ ਤੇ । ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਬਹੁਲਾਸ੍ਤਮੋਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤਾ ਰਜੋਧਿਕਾਃ
ਉਪਰਲੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਬੋਲੀ ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੁਃਖਬਹੁਲਾ ਭੂਯੋਭੂਯਸ਼੍ਚ ਕਾਰਿਣਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਾਧਕਾਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਕਥਿਤਾਃ ਸਰ੍ਗਾਃ षਡਤ੍ਰ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਪ੍ਰਥਮੋ ਮਹਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਤ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।