ਸਰ੍ਵ੍ਵਸ੍ਯਾਧਾਰਭੂਤੋऽਸੌ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਸ੍ਤੇऽਖਿਲਾਤ੍ਮਕਃ । ਯਾਨਿ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਾਦੀਨਿ ਵਰ੍षਾਣ੍ਯष੍ਟੌ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਨ ਤੇषੁ ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਯਾਸੋ ਨੋਦ੍ਵੇਗਃ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਭਯਾਦਿਕਮ੍
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਅੱਠ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ, ਨਾ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਡਰ ਆਦਿ ਦੀ ਚਿੰਤਾ।
ਸੁਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਰਾਤਙ੍ਕਾਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਦੁਃਖਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਾਃ । ਦਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਥਿਰਾਯੁषਃ
ਉਥੇ ਲੋਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਤੇषੁ ਵਰ੍षਤੇ ਦੇਵੋ ਭੌਮਾਨ੍ਯਮ੍ਭਾਂਸਿ ਤੇषੁ ਵੈ । ਕृਤ-ਤ੍ਰੇਤਾਦਿਕਾ ਨੈਵ ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਲ੍ਪਨਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵ੍ਵੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤ ਕੁਲਾਚਲਾਃ । ਨਦ੍ਯਸ਼੍ਵ ਸ਼ਤਸ਼ਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਯਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ
ਹਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੈਂਕੜੇ ਦਰਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਉਤ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਹਿਮਾਦ੍ਰੇਸ਼੍ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍ । ਵਰ੍षਂ ਤਦ੍ਭਾਰਤਂ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਤਿਃ ॥ ੨,੩.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਸ੍ਯ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਕਰ੍ਮਭੂਮਿਰਿਯਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਪਵਰ੍ਗਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਾਮ੍ ॥ ੨,੩.
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਲਯਃ ਸਹ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਨृਕ੍ਸ਼ਪਰ੍ਵਤਃ । ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਾਰੀਯਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਾਤ੍ਰ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ॥ ੨,੩.
ਮਹੇਂਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਿਆ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼, ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪਾਰੀਯਾਤ੍ਰ — ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ।
ਅਤਃ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੋ ਸੁਕ੍ਤਿਮਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਨਰਕਂ ਚਾਪਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਤਃ ਪੁਰੁषਾ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੩.
ਇਥੋਂ ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੇ ਕਰਮ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਿਰਯਕ ਜਨਮ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਇਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਗਮ੍ਯਤੇ । ਨ ਖ੍ਲਵਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਭੂਮੌ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ ੨,੩.
ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ, ਵਿਚਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
ਭਾਰਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਰ੍षਸ੍ਯ ਨਵਭਾਦਾਨ੍ਨਸ਼ਾਮਯ । ਇਦ੍ਰਦ੍ਵੀਪਃ ਕਸੇਰੁਸ਼੍ਚ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣਾਂ ਗਭਸ੍ਤਿਮਾਨ੍ ॥ ੨,੩.
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੌ ਭਾਗ ਹਨ: ਇੰਦਰਦਵੀਪ, ਕੇਸੇਰੂ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ,
ਨਾਗਦ੍ਵੀਪਸ੍ਤਥਾ ਸਾਮ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਥ ਚਾਰੁਣਃ । ਅਯਂ ਤੁ ਨਵਮਸ੍ਤषਾਂ ਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਾਰਸਂਵृਤਃ ॥ ੨,੩.
ਨਾਗਦਵੀਪ, ਸਾਮਯਕ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਚਾਰੁਣ; ਤੇ ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਦਵੀਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵੀਪੋਯਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰਾਤ੍ । ਪੂਰ੍ਵੇ ਕਿਰਾਤਾ ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਯਵਨਾਃ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩.
ਇਹ ਦਵੀਪ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਕਿਰਾਤ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਯਵਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਭਾਗਸ਼ਃ । ਇਜ੍ਯਾਯੁਧਵਣਿਜ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩.
ਵਿਚਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਜਾ, ਯੁੱਧ, ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਤਦ੍ਰੂਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾਦ੍ਯਾ ਹਿਮਯਤ੍ਪਾਦਨਿਰ੍ਗਤਾਃ । ਵੇਦਸ੍ਮृਤਿਮੁਖਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਾਰੀਯਾਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਾ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੩.
ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਮੁਖਾ ਆਦਿ ਪਾਰੀਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।
ਨਰ੍ਮਦਾ ਮੁਰਸਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯੋ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਰਿਨਿਰ੍ਗਤਾਃ । ਤਾਪੀਪਯੋष੍ਣੀਨਿਰ੍ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸੂਖਾ ऋਕ੍ਸ਼ਸਂਭਵਾਃ ॥ ੨,੩.
ਨਰਮਦਾ, ਮੁਰਸਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਤਾਪੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਖਾ ਰਿਕਸ਼ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗੋਦਾਵਰੀ ਭੀਮਰਥੀ ਕृष੍ਣਵੇਣ੍ਯਾਦਿਕਾਸ੍ਤਥਾ । ਸਹ੍ਯਪਾਦੋਦ੍ਭਵਾ ਨਦ੍ਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪਾਪਭਯਾਪਹਾਃ ॥ ੨,੩.
ਗੋਦਾਵਰੀ, ਭੀਮਰਥੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਣੀ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪਾਪ ਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕृਤਮਾਲਾ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਣਿਪ੍ਰਸੁਖਾ ਮਲਯੋਦ੍ਭਵਾਃ । ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ ਚਰ੍षਿਕੁਲ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੩.
ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਖਾ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਚਰਸ਼ਿਕੁਲਿਆ ਆਦਿ ਮਹੇਂਦਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ऋषਿਕੁਲ੍ਯਾਕੁਮਾਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਪਾਦਸਮ੍ਭਵਾਃ । ਆਸਾਂ ਨਦ੍ਯ ਉਪਾਨਦ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ ੨,੩.
ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ, ਕੁਮਾਰਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਦਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਿਆ ਹਨ।
ਤਾਸ੍ਵਿਮੇ ਕੁਰੁਪਾਞ੍ਚਾਲਾ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦਯੋ ਜਨਾਃ । ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ਾਦਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਮਰੂਪਨਿਵਾਸਿਨਃ ॥ ੨,੩.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰੁ, ਪਾਂਚਾਲ, ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹਨ; ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਃ ਕਲਿਙ੍ਗਾ ਮਗਧਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਤਥਾਪਰਾਨ੍ਤਾਃ ਸੌਰਾष੍ਟ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਰਾਭੀਰਾਸ੍ਤਥਾਰ੍ਬੁਦਾਃ ॥ ੨,੩.
ਪੁੰਡਰ, ਕਲਿੰਗ, ਮਗਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਰਾਂਤ, ਸੌਰਾਠ, ਸ਼ੂਰ, ਅਭੀਰ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ।
ਕਾਰੂषਾ ਮਾਲਬਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਨਿਵਾਸਿਨਃ । ਸੌਵੀਰਾਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾ ਹੂਣਾਃ ਸਾਲ੍ਵਾਃ ਕੋਸਲਵਾਸਿਨਾਃ ॥ ੨,੩.
ਕਾਰੂਸ਼, ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ; ਸੌਵੀਰ, ਸੈੰਧਵ, ਹੂਣ, ਸਾਲਵ ਅਤੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਹਨ।
ਮਾਦ੍ਰਾਰਾਮਾਸ੍ਤਥਾਮ੍ਬष੍ਠਾ ਪਾਰਸੀਕਾਦਯਸ੍ਤਥਾ । ਆਸਾਂ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਸਲਿਲਂ ਵਸਨ੍ਤਿ ਸਹਿਤਾਃ ਸਦਾ । ਸਮੀਪਤੋ ਮਹਾਭਾਗ ਹृष੍ਟਪੁष੍ਟਜਨਾਕੁਲਾਃ ॥ ੨,੩.
ਮਾਦਰ, ਰਾਮ, ਅੰਬਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਾਰਸੀਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਲੋਕ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਭਾਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਞ੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੩.
ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਹ ਯੁਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯੋ ਜੁਹ੍ਵਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਯਜ੍ਵਨਃ । ਦਾਨਾਨਿ ਚਾਤ੍ਰ ਦੀਯਨ੍ਤੇ ਪਰਲੋਕਾਰ੍ਥਮਾਦਰਾਤ੍ ॥ ੨,੩.
ਇਥੇ ਮੁਨੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਥੇ ਦਾਨ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਰਲੋਕ ਦੀ خاطر ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषੈਰ੍ਯਜ੍ਞਪੁਰੁषੋ ਜਮ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੇ ਸਦੇਜ੍ਯਤੇ । ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਯਜ੍ਞਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਰਨ੍ਯਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੨,੩.
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਸ਼ ਯਜਨ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨਮਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਭਾਰਤਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਜਨ੍ਬੂਦ੍ਵੀਪੇ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਯਤੋ ਹਿ ਕਰ੍ਮਭੂਰੇषਾ ਹ੍ਯਤੋਨ੍ਯਾ ਭੋਗਭੂਮਯਃ ॥ ੨,੩.
ਇਥੇ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਧਰਤੀਆਂ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰੈਰਪਿ ਸਤ੍ਤਮ । ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਭਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਸਂਚਯਾਤ੍ ॥ ੨,੩.
ਇਥੇ, ਸਰਵੋਤਮ ਜੀਵ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਪੂਣ ਦੇ ਸੰਚੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾਃ ਕਿਲ ਗੀਤਕਾਨਿ ਧਨ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਭਾਰਤ ਭੂਮਿਭਾਗੇ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਾਸ੍ਪਦਮਾਰ੍ਗਭੂਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭੂਯਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਸੁਰਤ੍ਵਾਤ੍ ॥ ੨,੩.
ਦੇਵਤੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—'ਧਨਿਆ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਇਥੇ, ਨੇਕੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।'
ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸਂਕਲ੍ਪਿਤਤਤ੍ਫਲਾਨਿ ਸਂਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋ ਪਰਮਾਤ੍ਮ੍ਭੂਤੇ । ਅਵਾਪ੍ਯ ਤਾਂ ਕਰ੍ਮਮਹੀਮਨਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਿਲ੍ਲਯਂ ਯੇ ਤ੍ਵਮਲਾਃ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ॥ ੨,੩.
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਨੂੰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਜਾਨੀਮ ਨੈਤਤ੍ਕ੍ਵ ਵਯਂ ਵਿਲੀਨੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਪ੍ਰਦੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਦੇਹਬਨ੍ਧਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਾਮ ਧਨ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾ ਯੇ ਭਾਰਤੇ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਪ੍ਰਹੀਨਾਃ ॥ ੨,੩.
ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਛੁਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਨਹੀਂ, ਵਾਕਈ ਧਨਿਆ ਹਨ।