ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਸ੍ਵਰੂਪੇ ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਸਰੂਪ; ਇਹ ਨਾਸਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵਾਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਏਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਣਿ ਯਥਾ । ਪਰਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥੋਦਮਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਅਨਾਸਵਾਨ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਨਾਸਵਾਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਸਨ੍ਨਦੂਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਸ੍ਵਲ੍ਪਤਾਮਯਃ । ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਭੇਦੋਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ, ਨੇੜੇ-ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਦਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰੇਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਤਤਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨ੍ਯੂਨਾ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਯਸ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਕਸ਼ ਆਦਿ ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ।
ਤਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵੌ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਸਰੀਸृਪਾਃ । ਨ੍ਯੂਨਾਨ੍ਯੂਨਤਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਤੇ ਪੌਦੇ, ਬੂਟੇ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੱਟ ਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਤਦੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਗਨ੍ਮੁਨਿਵਰਾਖਿਤਮ੍ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵਜਨ੍ਮਨਾਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ, ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮ੍ । ਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦ੍ਯੋਗਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੋਗਾਰਮ੍ਭੇषੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲਮ੍ਬਨੋ ਮਹਾਯੋਗਃ ਸਬੀਜੋ ਯਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਨਸ੍ਯਵ੍ਯਾਹਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਞ੍ਜਤਾਂ ਜਾਯਤੇ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਵੱਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੀਜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁਨਿ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਪਰਃ ਪਰਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਮੂਰ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਹਾਭਾਗ ਸਰ੍ਵਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੋ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨.
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਤੇ ਹਰਿ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਤਮੋਤਂ ਚੈਵਾਖਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤੋ ਜਗਜ੍ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸ ਜਗਚ੍ਚਖਿਲਂ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗੂੰਥਿਆ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਬਿਭਰ੍ਤ੍ਯਖਿਲਮੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਪੁਰੁषਾਵ੍ਯਾਕृਤਮਯਂ ਭੂषਣਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਪ੍ਰਕਟ ਪੁਰਖ ਦੇ ਰੂਪ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਭੂषਣਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਂ ਯਚ੍ਚੈਤਦਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਨ੍ਮਮਾਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਵਾਪ੍ਰਮੇਯਾਯ ਵਿष੍ਣਵੇ ਪ੍ਰਭਵਿष੍ਣਵੇ । ਕਥਯਾਮਿ ਯਥਾਖ੍ਯਾਤਂ ਵਸਿष੍ਠੇਨ ਮਮਾ ਭਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਅਣਗਣੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ।
ਆਤ੍ਮਾਨਮਸ੍ਯ ਜਗਤੋ ਨਿਰ੍ਲੇਪਮਗੁਣਾਮਲਮ੍ । ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਕੌਸ੍ਤੁਭਮਣਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਭਗਵਾਨ੍ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨.
ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ — ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ — ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਸਂਸ੍ਥਾਨਧਰਮਨਨ੍ਤੇਨ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰਪ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਗਦਾਰੂਪੇਣ ਮਾਧਵੇ ॥ ੧,੨੨.
ਮੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਮਾਧਵ ਵਿਚ ਗਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਭੂਤਾਦਿਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਂ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾਹਙ੍ਕਾਰਮੀਸ਼੍ਵਰਃ । ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਸ਼ਂਖਰੂਪੇਣ ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਰੂਪੇਣ ਚ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਭਗਵਾਨ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਬਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਚਲਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਵੇਨਾਨ੍ਤਾਰਿਤਾਨਿਲਮ੍ । ਚਕ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਮਨੋ ਧਤ੍ਤੇ ਵਿष੍ਣੁਕਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਮਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਾਇਤ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਰੂਪਾ ਤੁ ਯਾ ਮਾਲਾ ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ ਗਦਾਭृਤਃ । ਸਾ ਭੂਤਹੇਤੁਸਂਘਾਤਾ ਭੂਤਮਾਲਾ ਚ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੧,੨੨.
ਵੈਜਯੰਤੀਆਂ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਯਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਵੈ । ਸ਼ਰਰੂਪਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣਿ ਤਾਨਿ ਧਤ੍ਤੇ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ; ਜਨਾਰਦਨ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਯਚ੍ਚਾਸਿਰਤ੍ਨਮਚ੍ਯੁਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਰ੍ਮਲਮ੍ । ਵਿਦ੍ਯਾਮਯ ਤੁ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਵਿਦ੍ਯਾਕੋਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਅਚੁਤ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਪੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਮੇਵ ਚ । ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਹृषੀਕੇਸ਼ੇ ਮਨਃ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰਾ — ਪ੍ਰਧਾਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਮਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ — ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਤ੍ਰਭੂषਣਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਵਰੂਪਂ ਰੂਪਵਰ੍ਜਿਤਃ । ਬਿਭਾਰ੍ਤਿ ਮਾਯਾਰੂਪੋਸੌ ਸ਼੍ਰੇਯਸੇ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹਰਿ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਿਕਾਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵਾਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਪੁਣ੍ਡਹੀਕਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤਦੇਵਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕੰਵਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਆਦਿ ਮਾਟ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ।
ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾ ਤਥਾਵਿਦ੍ਯਾ ਯਤ੍ਸਦ੍ਯਚ੍ਚਾਸਦਵ੍ਯਯਮ੍ । ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਸ਼ੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮਧੁਸੂਦਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਸੱਚ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਕਲਾਕਾष੍ਠਾਨਿਮੇषਾਦਿਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵਯਨਹਾਯਨੈਃ । ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਗਵਾਨਪਾਪੋ ਹਰਿਰਵ੍ਯਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼, ਦਿਨ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਰੀ ਆਪ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਭੂਰ੍ਲੋਕੋਥ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੋ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਮਹਰ੍ਜਨਸ੍ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਸਪ੍ਤ ਲੋਕਾ ਇਮੇ ਵਿਭੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਭੂਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰਲੋਕ, ਮਹਰ, ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਲੋਕਾਤ੍ਮਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਜਃ । ਆਧਾਰਃ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਹਰਿਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਵਮਾਨੁषਪਸ਼੍ਵਾਦਿਸ਼੍ਵਰੂਪੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋऽਨਨ੍ਤੋ ਭੂਤਮੂਰ੍ਤਿਰਮੂਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਤਥੈਵਾਥਰ੍ਵਾਣਾਨਿ ਵੈ । ਇਤਿਹਾਸੋਪਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਤਥੋਕ੍ਤਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਉਪਵੇਦ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ—
ਵੇਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਸਮਸ੍ਤਾਨਿ ਮਨ੍ਵਾਦਿਗਦਿਤਾਨਿ ਚ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਸ਼ੇषਾਣ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨ੍ਯਨੁਵਾਕਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਨੂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਚਾਰ ਹੋਏ ਹਨ—