ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਮੇਵੈਕੋ ਨਾਨ੍ਯੋਸ੍ਤਿ ਜਗਤਃ ਪਤੇ । ਤਵੈष ਮਹਿਮਾ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੋ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਦੇਤਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਮੂਰ੍ਤ੍ਤਮੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਵ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਰੂ ਪਮਯੋਗਿਨਃ
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਭਟਕਿਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪਮਖਿਲਂ ਜਗਦੇਤਦਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੋਹਸਂਪ੍ਲਵੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਦਾਰਥ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਸਤੂ ਸਮਝ ਕੇ, ਭਟਕਦੇ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਵਿਦਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚੇਤਸਸ੍ਤੇऽਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਦ੍ਰੂ ਪਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਰੂਪ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੀਦ ਸਰ੍ਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਭਵਾਯ ਜਗਤਾਮਿਮਾਮ੍ । ਉਦ੍ਧਰੋਰ੍ਵੀਮਮੇਯਾਤ੍ਮਞ੍ਛਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਹੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ। ਤੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਦ੍ਰਿ ਕ੍ਤੋऽਸਿ ਭਗਵਨ੍ ਗੋਵਿਂਦ ਪृਥਿਵੀਮਿਮਾਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਧਰ ਭਵਾਯੇਸ਼ ਸ਼ਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੂੰ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼।
ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੋ ਜਗਤਾਮੁਪਕਾਰਿਣੀ । ਭਵਤ੍ਵੇषਾ ਨਮਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਸ਼ਨ੍ਨੋ ਦੇਹ੍ਯਬ੍ਜਲੋਚਨ
ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੇਰੀ ਇਹ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ। ਏਵਂ ਸਂਸ੍ਤੂਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀਧਰਃ । ਉਜ੍ਜਹਾਰ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਨ੍ਯਸ੍ਤਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਾਮ੍ਭਸਿ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਜਲੌਘਸ੍ਯ ਮਹਤੀ ਨੌਰਿਵ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਵਿਤਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਮਹੀ ਯਾਤਿ ਸਂਪ੍ਲਵਮ੍
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਧਰਤੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਡੁੱਬੀ ਨਹੀਂ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਂ ਸਮਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸੋਚਿਨੋਦ੍ਗਿਰੀਨ੍ । ਯਥਾਵਿਭਾਗਂ ਭਗਵਾਨਨਾਦਿਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਕੇ, ਆਦਿ-ਸੁਆਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਾਕ੍ਯਸਰ੍ਗਦਗ੍ਧਾਨਖਿਲਾਨ੍ਪਰ੍ਵਤਾਨ੍ਪृਥਿਵੀਤਲੇ । ਅਮੋਘੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਸਸਰ੍ਜਾਮੋਘਵਾਞ੍ਛਿਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰਜਿਆ, ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਚਾਹਿਆ।
ਭੂਵਿਭਾਗਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਯਥਾਤਥਮ੍ । ਭੂਰਾਦ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਲੋਕਾਨ੍ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮਕਲ੍ਪਯਤ੍
ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਭੂ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਧਰੋ ਦੇਵਸ੍ਤਤੋऽਸੌ ਰਜਸਾ ਵृਤਃ । ਚਕਾਰ ਸृष੍ਟਿਂ ਭਗਵਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਧਰੋ ਹਰਿਃ
ਫਿਰ, ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਰੀ, ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾऽਸੌ ਸृਜ੍ਯਾਨਾਂ ਸਰ੍ਗਕਰ੍ਮਣਿ । ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣੀਭੂਤਾ ਯਤੋ ਵੈ ਸृਜ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਯਃ
ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੈ; ਸਿਰਜਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵੈਵਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਿਂਚਿਦਪੇਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਨੀਯਤੇ ਤਪਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਸ੍ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਤਾਮ੍
ਨਿਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵਸਤੂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦੇਵੋऽਸੌ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਦਾਨਵਾਨ੍ । ਮਨੁष੍ਯਤਿਰ੍ਯਗ੍ਵृਕ੍ਸ਼ਾਦੀਨ੍ਭੂਵ੍ਯੋਮਸਲਿਲੌਕਸਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ?
ਯਦ੍ਗੁਣਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਚ ਯਦ੍ਰੂ ਪਂ ਚ ਜਗਦ੍ਦ੍ਵਿਜ। ਸਰ੍ਗਾਦੌ ਸृष੍ਟਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਨ੍ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ, ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਥਯਾਮ੍ਯੇਤਚ੍ਛृਣੁष੍ਵ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਦੇਵੋਸੌ ਦੇਵਾਦੀਨਖਿਲਾਨ੍ਵਿਭੁਃ
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।
ਸृष੍ਟਿਂ ਚਿਂਤਯ ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਃ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਸ੍ਤਮੋਮਯਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਮੋਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਂਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੋਹ, ਵੱਡਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਿਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ; ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹਨੇਰੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਤਮੋਮੋਹੋ ਮਹਾਮੋਹਸ੍ਤਾਮਿਸ੍ਰੋ ਹ੍ਯਨ੍ਧਸਂਜ੍ਞਿਤਃ । ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਪਂਚਪਰ੍ਵੈषਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥੫ ਪਞ੍ਚਧਾऽਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸਰ੍ਗੋ ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਵਾਨ੍ । ਬਹਿਰਨ੍ਤੋऽਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾ ਨਗਾਤ੍ਮਕਃ ॥੬ ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍
ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਗਾ ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਸ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ੭ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾऽਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮਮਨ੍ਯਦਪਰਂ ਪੁਨਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ।
ਤਸ੍ਯਾਭਿਧ੍ਯਾਯਤਃ ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ । ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਸ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿਰਛੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਤਿਰਛੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਵਾਦਯਸ੍ਤੇ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਸ੍ਤਮਃਪ੍ਰਾਯਾ ਹ੍ਯਵੇਦਿਨਃ । ਉਤ੍ਪਥਗ੍ਰਾਹਿਣਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇऽਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨੀ, ਗਲਤ ਰਾਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਹਂਕृਤਾ ਅਹਂਮਾਨਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਧਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਆਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ, ਅਠਾਈ (28) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।
ਤਮਪ੍ਯਸਾਧਕਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧ੍ਯਾਯਤੋਨ੍ਯਸ੍ਤਤੋऽਭਵਤ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਫਲਦਾਇਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ, ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਾਤਵਿਕ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤੇ ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਬਹੁਲਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਾਵृਤਾਃ । ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਹ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਚਮਕਦਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀ Ūrdhvasrotas ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤੁ ਦੇਵਸਰ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਗੇਭਵਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਾ
ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਤਤੋਨ੍ਯਂ ਸ ਤਦਾ ਦਧ੍ਯੌ ਸਾਧਕਂ ਸਰ੍ਗਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ . ਅਸਾਧਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਸਰ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਨ੍
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੋਹ ਅੰਧਕਾਰ-ਜਨਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਮੋਹਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਅੰਧਰੇ ਮੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਜ੍ਞਾਨਤਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮਹਾਂ-ਮਾਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਭਰੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਰੂਪ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਚੀ ਗਈ, ਇਹ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬੇਜਾਗ੍ਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਦੋਹਾਂ ਹੈ ਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਨਗਰ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ।