ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृਜਤ੍ਯਾਦਿਕਾਲੇ ਮਰੀਚਿਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤਤਃ । ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੀਵ ਹਰ ਪਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਨ ਵਿਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृष੍ਟਿਨਿष੍ਪਾਦਕੋ ਦ੍ਵਿਜ । ਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਚੈਵਾਖਿਲਜਨ੍ਤਵਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ।
ਏਵਮੇਵ ਵਿਭਾਗੋਯਂ ਸ੍ਤਿਤਾਵਪ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤਿ । ਚਤੁਰ੍ਦਾ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸृਜ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਤਸ੍ਯ ਸृਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੈ ਹਰੇਸ੍ਤਨੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਹਨ੍ਤਿ ਯਾਵਚ੍ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਜਨਾਰ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰੌਦ੍ਰਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਨ੍ਤਕਰਂ ਵਪੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਰੁਦਰ ਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਮੇष ਜਗਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟਾ ਜਗਤ੍ਪਾਤਾ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ । ਜਗਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਦੇਵਃ ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ — ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇषੁ ਤ੍ਰਿਧੈਵਂ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗੁਣਪ੍ਰਵृਤ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ਤਸ੍ਯਾਗੁਣਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਮਨੌਪਮਮ੍ । ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਤਦਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਹੇ ਮੁਨੇ । ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਚਾਰ ਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧਨਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁषੁ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮਤਂ ਯਤ੍ਸਾਧਯਿਤੁਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਧਨ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੋ ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਦਿਸਾਧਨਮ੍ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਯਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਯੋਗਿਨਾਂ ਹਿ ਯਤ੍ । ਸ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਯੁਞ੍ਜਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯੋਗਿਨਃ । ਤਦਾਲਮ੍ਬਨਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਂਸ਼ੋ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਯੋਗੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ।
ਉਭਯੋਸ੍ਤ੍ਵਵਿਭਾਗੇਨ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਯੋਰ੍ਹਿ ਯਤ੍ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਦ੍ਵੈਤਮਯਂ ਤਦ੍ਭਾਗੋਨ੍ਯੋ ਮਯੋਦਿਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਵੈ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯੋ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤਨ੍ਨਿਰਾਕਰਣਦ੍ਵਾਰਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਹੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਮਨਾਖ੍ਯੇਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮਨੂਪਮਮ੍ । ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਵਿषਯਂ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ, ਅਣਵਰਨਣਯੋਗ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਾਲਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਭਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਦੁਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਮਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਭੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਔਖਾ, ਅਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਗਿਆਨ-ਮਯ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਨਿਰੋਧੇਨ ਯੋਗਿਨੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯੇ ਲਯਮ੍ । ਸਂਸਾਰਕਰ੍षਣੋਪ੍ਤੌ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਬੀਜਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾ ॥ ੧,੨੨.
ਉਥੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਲੈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ।
ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਮਮਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪਕਮਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਸਮਸ੍ਤਹੇਯਰਹਿਤਂ ਵਿष੍ਣ੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਦ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਿਆਜਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਯੋਗੀ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ । ਸ਼੍ਰਯਤ੍ਯਪੁਣ੍ਯੋਪਰਮੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਕ੍ਲੇਸ਼ੇऽਤਿਨਿਰ੍ਮਲੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਪੁਣਯ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਤਂ ਚਾਮੂਰ੍ਤਮੇਵ ਚ । ਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਸ੍ਵਰੂਪੇ ਤੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇष੍ਵਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਸਰੂਪ; ਇਹ ਨਾਸਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵਾਨ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤਤ੍ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕ੍ਸ਼ਰਂ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ । ਏਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਣਿ ਯਥਾ । ਪਰਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥੋਦਮਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਅਨਾਸਵਾਨ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਨਾਸਵਾਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਸਨ੍ਨਦੂਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਸ੍ਵਲ੍ਪਤਾਮਯਃ । ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਭੇਦੋਸ੍ਤਿ ਤਚ੍ਛਕ੍ਤੇਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ, ਨੇੜੇ-ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਦਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰੇਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸ਼ਿਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਤਤਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨ੍ਯੂਨਾ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਯਸ੍ਤਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਕਸ਼ ਆਦਿ ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ।
ਤਤੋ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵੌ ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਸਰੀਸृਪਾਃ । ਨ੍ਯੂਨਾਨ੍ਯੂਨਤਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਤੇ ਪੌਦੇ, ਬੂਟੇ ਆਦਿ — ਇਹ ਸਾਰੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੱਟ ਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਤਦੇਤਦਕ੍ਸ਼ਰਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਗਨ੍ਮੁਨਿਵਰਾਖਿਤਮ੍ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵਜਨ੍ਮਨਾਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ, ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮ੍ । ਮੂਰ੍ਤਂ ਯਦ੍ਯੋਗਿਭਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੋਗਾਰਮ੍ਭੇषੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ ॥ ੧,੨੨.
ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲਮ੍ਬਨੋ ਮਹਾਯੋਗਃ ਸਬੀਜੋ ਯਤ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਨਸ੍ਯਵ੍ਯਾਹਤੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੁਞ੍ਜਤਾਂ ਜਾਯਤੇ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਵੱਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੀਜ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੁਨਿ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਪਰਃ ਪਰਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਮੂਰ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਹਾਭਾਗ ਸਰ੍ਵਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯੋ ਹਰਿਃ ॥ ੧,੨੨.
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ, ਤੇ ਹਰਿ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਤਮੋਤਂ ਚੈਵਾਖਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਤਤੋ ਜਗਜ੍ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸ ਜਗਚ੍ਚਖਿਲਂ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗੂੰਥਿਆ ਤੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਹੈ।