ਕਾਲਸ੍ਤृਤੀਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਪਰਃ । ਇਤ੍ਥਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਸਂਸृष੍ਟੌ ਵਰ੍ਤਤੇਸੌ ਰਜੋਗੁਣਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਂਸ਼ੇਨਾਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕਰੋਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਨਮ੍ । ਮਨ੍ਵਾਦਿਰੂਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਕਾਲਰੂਪੋऽਪਰੋਣ ਚ ॥ ੧,੨੨.
ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੂ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸ਼੍ਥਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਗਤਃ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੁਰਖ, ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਗਵਾਨੇਕਾਂਸ਼ੇਨ ਭਵਤ੍ਯਜਃ ॥ ੧,੨੨.
ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਰੁਦਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨ੍ਯਨ੍ਤਕਾਦਿਰੂਪੇਣ ਭਾਗੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਕਾਲਸ੍ਵਰੂਪੋ ਭਾਗੋ ਯਃਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚਾਪਰਃ ॥ ੧,੨੨.
ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗ, ਯਮ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ।
ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਧੈਵਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਿਭਾਗਕਲ੍ਪਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਸਾਰ੍ਵਕਾਲਿਕੀ ॥ ੧,੨੨.
ਜਦ ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਦਕ੍ਸ਼ਾਦਯਃ ਕਾਲਸ੍ਤਥੈ ਵਾਖਿਲਜਨ੍ਤਵਃ । ਵਿਭੂਤਯੋ ਹਰੇਰੇਤਾ ਜਗਤਃ ਸृष੍ਟਿਹੇਤਵਃ ॥ ੧,੨੨.
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ, ਕਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਨ੍ਵਾਦਯਃ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵਿਜ । ਸ੍ਥਿਤੇਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੂਤਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰੇਤਾ ਵਿਭੂਤਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਨੂ ਆਦਿ, ਕਾਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਰੁਦ੍ਰਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪ੍ਰਲਾਯਾਯੈਤਾ ਜਨਾਰ੍ਦਨਵਿਭੂਤਯਃ ॥ ੧,੨੨.
ਰੁਦਰ, ਕਾਲ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਇਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ।
ਜਗਦਾਦੌ ਤਥਾ ਮਧ੍ਯੇ ਸृष੍ਟਿਰਾਪ੍ਰਲਯਾ ਦ੍ਵਿਜ । ਧਾਤ੍ਰਾ ਮਰੀਚਿਮਿਸ਼੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਭਿਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਤਾ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृਜਤ੍ਯਾਦਿਕਾਲੇ ਮਰੀਚਿਪ੍ਰਮੁਖਾਸ੍ਤਤਃ । ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਤ੍ਯਾਨਿ ਜਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੀਵ ਹਰ ਪਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਨ ਵਿਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸृष੍ਟਿਨਿष੍ਪਾਦਕੋ ਦ੍ਵਿਜ । ਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਚੈਵਾਖਿਲਜਨ੍ਤਵਃ ॥ ੧,੨੨.
ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਨਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ।
ਏਵਮੇਵ ਵਿਭਾਗੋਯਂ ਸ੍ਤਿਤਾਵਪ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤਿ । ਚਤੁਰ੍ਦਾ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਹੈ।
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸृਜ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਤੇਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜ । ਤਸ੍ਯ ਸृਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭੂਤੋ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵੈ ਹਰੇਸ੍ਤਨੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ।
ਹਨ੍ਤਿ ਯਾਵਚ੍ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਜਨਾਰ੍ਦਨਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰੌਦ੍ਰਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾਨ੍ਤਕਰਂ ਵਪੁਃ ॥ ੧,੨੨.
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੀਵ, ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਰੁਦਰ ਰੂਪ ਹੈ।
ਏਵਮੇष ਜਗਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟਾ ਜਗਤ੍ਪਾਤਾ ਤਥਾ ਜਗਤ੍ । ਜਗਦ੍ਭਕ੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਦੇਵਃ ਸਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ — ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ।
ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਲੇषੁ ਤ੍ਰਿਧੈਵਂ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਗੁਣਪ੍ਰਵृਤ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਪਦਂ ਤਸ੍ਯਾਗੁਣਂ ਮਹਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਲਣ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਯਂ ਵ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਵਸਂਵੇਦ੍ਯਮਨੌਪਮਮ੍ । ਚਤੁष੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਤਦਪਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹਨ।
ਸ਼੍ਰੀਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ ਚਤੁਃਪ੍ਰਕਾਰਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਹੇ ਮੁਨੇ । ਮਮਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਚਾਰ ਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ।
ਸ਼੍ਰੀਪਰਾਸ਼ਰ ਉਵਾਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧਨਂ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁषੁ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮਤਂ ਯਤ੍ਸਾਧਯਿਤੁਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੧,੨੨.
ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸਾਧਨ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਸਤੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਿਨੋ ਮੁਕ੍ਤਿਕਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਦਿਸਾਧਨਮ੍ । ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਯਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮੁਕ੍ਤਯੇ ਯੋਗਿਨਾਂ ਹਿ ਯਤ੍ । ਸ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤਸ੍ਯ ਵੈ ਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।
ਯੁਞ੍ਜਤਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਮੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯੋਗਿਨਃ । ਤਦਾਲਮ੍ਬਨਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਂਸ਼ੋ ਮਹਾਮੁਨੇ ॥ ੧,੨੨.
ਯੋਗੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ।
ਉਭਯੋਸ੍ਤ੍ਵਵਿਭਾਗੇਨ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਯੋਰ੍ਹਿ ਯਤ੍ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਦ੍ਵੈਤਮਯਂ ਤਦ੍ਭਾਗੋਨ੍ਯੋ ਮਯੋਦਿਤਃ ॥ ੧,੨੨.
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਵੈ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਯੋ ਮਹਾਮੁਨੇ । ਤਨ੍ਨਿਰਾਕਰਣਦ੍ਵਾਰਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਵਤ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ, ਹੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਮਨਾਖ੍ਯੇਯਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮਨੂਪਮਮ੍ । ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਵਿषਯਂ ਸਤ੍ਤਾਮਾਤ੍ਰਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ, ਅਣਵਰਨਣਯੋਗ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਾਲਾ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਭਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਦੁਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਮਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਭੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਔਖਾ, ਅਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਗਿਆਨ-ਮਯ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਨਿਰੋਧੇਨ ਯੋਗਿਨੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਯੇ ਲਯਮ੍ । ਸਂਸਾਰਕਰ੍षਣੋਪ੍ਤੌ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਬੀਜਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜਾ ॥ ੧,੨੨.
ਉਥੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਲੈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ।
ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਮਮਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪਕਮਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ । ਸਮਸ੍ਤਹੇਯਰਹਿਤਂ ਵਿष੍ਣ੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ॥ ੧,੨੨.
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪਦ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਿਆਜਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਯੋਗੀ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ । ਸ਼੍ਰਯਤ੍ਯਪੁਣ੍ਯੋਪਰਮੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣਕ੍ਲੇਸ਼ੇऽਤਿਨਿਰ੍ਮਲੇ ॥ ੧,੨੨.
ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਤਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਪੁਣਯ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।